Í vitnaskrankanum – samrøða við føroysk jura lesandi

Kári á Rógvi í vitnaskrankanum

Felag fyri føroysk jura lesandi hálar føroyskar løgfrøðingar í vitnaskrankan til gamans og álvara. Vitnaskrankurin er ætlaður løgfrøðilesandi sum íblástrarkelda til lesturin og til yrkisleiðina aftan á loknan lestur.

Kári á Rógvi er fyrsti løgfrøðingur í vitnaskrankanum. Kári á Rógvi er stovnari og heiðurslimur í Felagnum fyri føroysk jura lesandi.

1. Heilt stutt um teg:

Kári á Rógvi, las cand. jur. København 1993-1998, LL.M. Aberdeen 1998-1999, Ph.D. Íslandi (Reykjavík) 2005-2008 (vardi ritgerðina i 2009).

Lektari í løgfrøði á Fróðskaparsetrinum. Nevndarformaður í Fasta Gerðarrætti. Privat giftur og pápi at trimum børnum og fáist nógv við seyð.

2. Hvar hevur tú starvast aftan á loknan lestur?

Var fyrst advokatfulltrúi hjá Kaj Andreasen, sum broytti navn til Dania Advokater. Hetta var framhald av starvi í lestrartíðini. At arbeiða sum postdrongur á Tryggingini og sum lesandi á advokatskrivstovu hevur lært meg uppímóti líka nógv sum tær formligu útbúgvingarnar. Løgfrøðilesandi hava tað við at siga “Hatta er ikki pensum/veit eg ikki/er ikki gjøgnumgingið” – slíkt er bara ikki svarmøguleiki, tá ið tú skalt tryggja at øll fáa postin ella at due diligence er klár undan skrásetingini á NASDAQ ella hvat ið nú skal gerast.

Í Aberdeen høvdu tey tíbetur ikki pensum, uttan heldur suggested reading. Meðan vit í Danmark fingu spesialið prentað í Justitia, tí vit rørdu eitt sindur við samanberandi háttalag, so gingu tey í Skotlandi út frá, at fæst tú við oljulóg, ja so er sjálvandi at hyggja at sama spurningi í Texas ella Ontario ella onkrum øðrum av teimum hundraðtals ensktmæltu løgdømunum. At vera har lærdi meg meira um samveldisstøðu, samanberandi lóg, dómalóg og annað fyri Føroyar viðkomandi enn tey fimm árini á KU, sum tá enn var ógvuliga sjálvfeitt. Haldi har er hent sera nógv spennandi síðani, og verandi dekanur er framúr – vit á Fróðskaparsetrinum hava sera gott samstarv við hann. Mæli øllum føroyskum løgfrøðilesandi at royna geva sær stundir at lesa í onkrum enskmæltum landi.

Eftir Skotland kom tíð heima í Føroyum fyrst við stjórnarskipan so sum advokatfulltrúi hjá Dania ið nú hevði fingið deild í Føroyum – Faroe Law. Tey flestu skiltu, at neyðugt var at fyritøkan Føroyar fekk ordiligar viðtøkur – enn meira neyðugt í verandi støðu sum dótturfelag – men tíverri valdu vit at halda fram við verandi ásetingum, sum fyri stóra partin stava frá øðrum londum undir umstøðum miðskeiðis í næstsíðstu øld. Nøktandi stjórnarskipan noyðist tíverri at bíða eftir ættarliðsskifti bæði á løgtingi, hjá løgfrøðingum og kanska eisini hjá miðlafólki, men so hvørt fleiri verða útbúgvin í Føroyum og uttanfyri norðanlond og í meiri víðsýndum donskum útbúgvingum, so fara vit ivaleyst at fáa neyðuga karmin um føroyska løgdømið.

At vera advokatfulltrúi var sera spennandi, men eg hevði hug at royna meg sum akademikari. Ígjøgnum stjórnarskipanararbeiðið var netverkið hjá mær gott, og eftir at hava kanna ymsar møguleikar valdi eg at skriva doktorsritgerð í Íslandi – sera læruríkt fyri føroying at uppliva ta ‘paralellu verðina’ sum líkist okkum so nógv á summum økjum, men kortini víkir frá á øðrum. At skriva ritgerð í Íslandi gav mær eisini høvi at undirvísa teimum mongu útlendingum ið lesa í Íslandi, bæði á Háskúla Íslands og á Háskúlanum á Akureyri. Íslendingar vilja hava líka nógv lesandi heim sum fara út, so eg hevði lesandi úr Kina, Serbia, Týsklandi, USA og enntá ein lesandi av Antarktika ið tók Master í Polar Law her og annars rak granskingarstøð – vit undirvístu nær Norðpólinum, tann lesandi skrivaði og sendi uppgávur nærhendis Suðurpólinum. Mæli øllum føroyskum løgfrøðilesandi at royna geva sær stundir at lesa í Íslandi.

Síðani heim aftur til Føroya, men enn var onki starv á Fróðskaparsetrinum. Stillaði tí upp til løgtingsval, men tá kom starvið, gjørdist so lektari hálva tíð. At sita á løgtingi og leingjast burtur gav mær tann framíhjárætt, at eg kundi halda einasta vallyftið hjá mær – ikki at fara á politikaraskúla – so uttan at hava fyri neyðini at gera nøkrum eftir vild ella tala teimum eftir munninum, kundi eg leggja fram uppskot, seta fyrispurningar og annars virka sum fullkomiliga óheft umboð fyri landsins besta – og halda meg frá bert at siga skvaldur fyri at verða afturvaldur. Har var tó ikki møguligt at fremja tað stóra við teimum fólkum ið sótu, men við treiskni bar til eittnú at fáa sett gongd á at tillaga veiðitrýstið, dagføra verjumálslógina og annars seta fokus á tann partin av løgtingsarbeiðnum ið løgtingsmenn vanliga ikki tíma, nevniliga lóggávu. Hygg at rættarnevndini, so sært tú, hvussu merkt hon er av áhuganum fyri tunlum – ikki fyri rættarviðurskiftum. Tíbetur fekk tíðarskeiðið sín enda, men onkuntíð havi eg enn marruna um at vera afturvaldur. Mæli øllum føroyskum løgtingsfólkum at royna geva sær stundir at lesa løgfrøði.

Nú siti eg á Fróðskaparsetrinum, har mín stóri framíhjárættur er at vera partur av liðinum løgfrøðingum ið hava avrikið at hava omanfyri 600 ymisk fólk ígjøgnum grundskeið í lóg, grundleggjandi fyrisitingarlóg og onnur skeið á bachelor ið fólk taka sum part av samfelagsútbúgvingum. Men stóra takið er nú at byggja upp master í løgfrøði, sum er tvey ára útbúgving við denti á støðuna hjá Føroyum og øðrum smáum løgdømum í altjóðagerðini. Vit hava skeið á føroyskum, enskum, norskum og donskum, vitjandi lærarar úr USA, Noregi og Danmark, umframt nógvar góðar heimligar kreftir. Vit hava boðið master út sum stakskeið í nøkur ár, og alsamt fleiri ið lesa løgfrøði, stjórnmálafrøði og líknandi taka nøkur skeið hjá okkum og fáa tey meritflutt á tær útlendsku útbúgvingarnar. Eisini taka nógv fólk stakskeið sum eftirútbúgving. Nú eru so eisini gott 20 ið lesa fulla tíð, so vit hava skapt okkum íheimligt men samstundis mennandi og víðsýnt umhvørvi. Mæli øllum føroyskum løgfrøðilesandi at royna at taka skeið hjá okkum.

Havi eisini støðu sum vegleiðari á bæði København og Aalborg, so til ber eisini at skriva uppgávur við vegleiðing av Fróðskaparsetrinum. Góða samstarvið við danska umhvørvið hevur millum annað gjørt, at DJØF nú hevur givið ritgerðina hjá mærWest-Nordic Constitutional Judicial Review út í endurskoðaðari útgávu. Vóni at nógv keypa hana, so føroysk gransking fær nakað av uppmerksemi. http://www.djoef-forlag.dk/da/boeger/w/west-nordic-constitutional-judicial-review

3. Er tað ein ávís starvsavbjóðing í Føroyum, sum tú ikki hevði fingið aðrastaðni?

Av øllum hesum sæst, at fjølbroytni og skjótur vegur fram er eyðkennið í Føroyum. Umframt advokatvirksemi, at vera tingmaður, grundlógarskrivari og nú útbúgvingarleiðari, havi eg eittnú eisini verið formaður í javnstøðunevndini, ritjstóri á føroyskum lógarriti, so gjørdist eg eisini formaður í nevndini, sum stovnaði Fasta Gerðarrætt www.fg.fo og endskoðaði semingslógina – og annað mangt.

Vansar kunnu eyðvitað vera, at pláss ikki verður at fordjúpa seg og vælferðasjúkur síggjast hjá juristum, sum at lata vera við at endurnýggja seg – ‘tí tey fáa jú ongan annan, so mann kann klára meg við gomlu lærubókini úr Århus’ – men alt í alt sera spennandi at vera her heima, tó at vit enn mangla løgfrøðingar á sera nógvum stovnum, kommunum, fakfeløgum, tinginum og aðrastaðni, so vónandi verða nógv fleiri lógkøn útbúgvin.

Men vit mugu tó ansa eftir tí, sum ein kallaði ‘kjallarajuristar’, fólk sum við hálvum eyga sita í kjallaranum hjá mammu síni og lesa jura sum fjarlestur – tey gera mangan verri.

4. Yndislærugrein á lestrinum?

Í Danmark var yndisskeiðið heilt vist EF-domstolenes argumentationsteknik hjá Ole Due, mest greinandi og metodukenda fakið í øllum lestrinum, har vit eisini sluppu at skriva uppskot um dóm í aktuellum máli. Ole hevði sjálvur verið formaður í ES-dómstólinum í Luksemborg, so innlitið hjá honum var framúr. Í Skotlandi vóru fleiri áhugaverd skeið, har vit sótu færri fólk saman við granskarunum, sum júst høvdu skrivað um evnini. Mær dámdi betur skilnaðin ímillum bachelor og master í Skotlandi, á KU var tað nakað nógv ‘bachelor +’, meir av tí sama. Men donsku universitetini hava ment seg nógv síðan tá.

5. Hava tínar vallærugreinar og ritgerð havt týdning fyri teg eftir loknan lestur?

Áhugin hjá mær var altíð partvíst akademiskt forvitni, vildi sleppa afturum dogmatisku rættarstøðuna beint nú. KU síðst í 1990’árunum var kanska ikki hepnasta staðið fyri meg, men nøkur skeið vóru, eittnú ejendomsret, almene fag, konkurrenceret, EF-domstolenes argumentationsteknik og (so løgið tað ljóðar ) forsikringsret, har til bar greina støðuna nakað nærri. Júst í tryggingarlóg slapp eg at gera dómsavn, sum hevur verið eyðkenni mítt síðani at fáa greiðu á ‘effektivu juraini’, teirri mentu venjuni sum eittnú spesialið um væntandi dómar í kappingarlóg, doktorsritgerðin og dómsavnið hjá Fasta Gerðarrætti. Í Skotlandi royndi eg meira at fyrireika meg uppá at virka í framtíðar oljuvinnu, men har vísti seg ikki at vera so nógv at gera. Í Íslandi legði eg meg eyðvitað eftir tí stjórnarliga, sum eg longu hevði fingist við, og sameindi tað við fatanina av dómalóg (case-law).

Samanumtikið hava øll skeið og lesnaður havt týdning, men sumt meira óbeinleiðis og enntá sum leiðbeining um, hvussu ikki skal gera. Men frægast mann vera at leggja dentin á háttalagið heldur enn akkurát evnini í ymsu skeiðunum. Serliga at lesa til normeraða tíð ella skjótari og so oftast at fáa góð próvtøl – sigur helst meira enn at hava lisið ávíst fak. So  mesta týdningin hevur fyri meg verið at seta meg inn í givnu lærugreinarnar og fáa tær frá hondini sum skjótast uttan at avmarka meg til pensum.

6. Løgnasta løgfrøðiliga málið tú hevur skula svara til?

Løgnasta hevur verið mítt drúgva stríð við føroyska betongjura, serliga um komandi stjórnarskipan, verandi stýrisskipan og tørvin á føroyskari løgfrøði.

Leikfólk kunnu spyrja nógv løgið, men onki er so løgið sum at møta tí serliga sein-sein-lógpositivistiska umhvørvinum umkring løgtingsskrivstovuna og stýrisskipanarálitið. Bara tankin at hava grundlógina í Danmark sum fyrimynd, eina veruleikafjara stjórnarskipan við, sum nevnir kong 45 ferðir og er nógv verri verja av rættindum borgaranna enn EMRS og so mangt framvegis. Hvørja ferð tey skulu veita ráð, veitst tú at prinsippið um ta verru loysnina vinnur. Hygg at nýliga málinum um undirsjóvartunnil, har løgmansskrivstovan klárar at siga, at hon finnur ikki heimild fyri at finnast at innlendismálaráðnum, tí tað ikki við ósvitaligari vissu kann sigast at landsstýrismaðurin fyrrverandi verður dømdur av einum nevningatingi, og løgtingsskrivstovan sigur seg ikki finna heimild fyri at vraka tann kanningarstjóran, sum umframt at hava úttala seg positivt um framferðina eisini er formaður í tveimum almennum stovnum ið eru við í málinum, hevur verið og er ráðgevi hjá núverandi landsstýrismanni í málsøkinum og annars miðvíst hevur virkað sum apologetur fyri miðfyrisitingina í málum um brot á heimildir og mannagongdir.

Stytti mær mangan stundir í løgtinginum við at hugsa: ‘hmm…. nú er hetta málið komið fram, hvat er tað sanna, rætta, góða, miðvísa at gera – hugsa tær so til tað øvugta, og tað verður tilmælið hjá løgtingsskrivstovuni – virkaði hvørja ferð.

Ansið eftir hesum typunum. Tey eru lættast at kenna við at spyrja tey, hvat tey halda um rættvísi. Fara tey upp at káka um, at ongin veit, hvat rættvísi er – tosa um metafysikk og sitera úr Ret og Retfærdighed – og gerast samstundis kensluborin, óð ella niðurlátandi, so hoyra tey til ‘the lost generation’ í danskari jura. Siga tey harafturímóti sum Børge Dahl hægstarættarforseti á sinni spurdur um orðið rættvísi: “Jeg synes, det lyder godt” (DJØFbladet 22.09.2010), so eru tey komin yvir lógarpositivismuna og aftur á beint at leita eftir avgerðini at taka í givnu støðuni.

7. Týdningarmiklasti ikki-løgfrøðiligur lærdómur frá lestrartíðini

Týdningarmesta er vist ikki at missa seg sjálvan og mentan sín burtur. Føroyingar í Danmark fáa lætt kensluna av at vera á onkrum lægri menningarstigi og skulu tí prógva seg við at gerast danskari enn danir, samstundis sum teimum leingist heim; lívið gongur ikki upp tí so mong mótstríðandi ideal skulu realiserast í senn. Í Aberdeen fekk eg hinvegin fatur í eini campus-mentan, har tey flestu vistu, at tey bara vóru har eina tíð – øll skuldu aftur niðan í Hálandið, til Sri Lanka, Eritrea ella Føroya – og ongin talaði fullkomiliga almenna málið á staðnum, minst av øllum skotarnir í Aberdeen, hvørs ‘Scots’ er mangan er nærri norrønum málum enn ‘the Queen’s English’.

Campus á enskmæltum universitetum er eisini hugnaligari meiri mentað við pubbum og felagsskapum – teknaði meg sum lim í the Malt Whisky Society

8. Eitt gott ráð til løgfrøðilesandi

Sum Rasmus Effersøe yrkir: ofta í neyðum tó vinirnir tróta; hann ið vil framá hann gloymi tí ei: sjálvur sær slóðir at bróta!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>