At stjórna kanning

 (Sosialurin prentaði hesa tíðargrein 29. august 2014)

-          Kári á Rógvi, professari í løgfrøði

Nú nærkast tíðin við seyðasýningum, tá sýnsmenn av øðrum plássum koma at sýna seyðin í bygdini. Í hesum døgum koma eisini sýnsmenn at kanna málið um tunnil undir Tangafjørð.Vit mugu seta álit á, at gløgt er gestsins eyga. Kanningarstjóri er fyrrverandi umboðsmaður hjá Fólkatinginum. Tað starvið er í veruleikanum at vera umboð hjá donsku stjórnarskipanini, at kanna eftir hvussu fyrisitingin heldur meginreglur í stýrisskipan og fyrisitingarlóg. Í so máta er sýnsmaðurin væl valdur.

Niðanfyri skal eg tó loyva mær at koma við nøkrum ábendingum og áheitanum kanningini viðvíkjandi. Fyrst um setning, síðani um skipan av kanningini.

Løgfrøði – rein og veruleikafjar

Allarfyrst tó nakað um løgfrøði. Vit eru tíverri plágaði av, at løgfrøði í síni tíð gjørdist “reinsað” – løgfrøðingar vildu sleppa undan øllum órógvi av at práta um rangt og rætt (og serliga rættvísi), nú skuldi jura handla um vísindaliga at finna galdandi rætt við denti á §’ir ið áseta revsing. Fáa staðni gjørdis løgfrøðin meiri klinisk og formalistisk enn um okkara leiðir. At vera løgfrøðingur eftir hesi reinsaðu fatanini merkir at kanna, um onkur við stórari vissu kann revsast – alt annað er uttanfyri hvat juristurin fæst við.

Hetta sæst aftur í stýrisskipanarlógini og umsitingini av henni. Landsstýrismálanevndin var sett at ansa eftir, um løgmaður og landsstýrismenn sita við málsøkjum á lógligan og fullgóðan hátt, og fyri tað mesta hava kanningar hennara staðfest, at revsing ikki kundi áleggjast – og at onki annað var vert at skriva heim um. Høvuðsmaðurin aftanfyri stýrisskipanarlógina kallaði frágreiðing sína til løgmans fyri “óvissa forsøgn um úrslitið” av hugsaðum rættarmáli. Hann kom til, at lítið sannlíkt var, at nevningating hevði dømt landsstýrissmannin fyri at vera farin útum heimildir sínar. Onki um, hvat lógin áleggur landsstýrismanni og fyristing hansara at gera, onki av rósi, ábreiðslum ella tilmælum, bert henda reinsaða (fyri ikki at siga piðaða ella gelda) løgfrøðin: ‘ikki vist at nakar verður dømdur.’

Henda royndin at reinsa løgfrøðina hevur eisini gjørt hana veruleikafjara. Hon svarar til, at í líknilsinum um miskunsama samariubúgvan søgdu vit, at einasta at staðfesta er, at ongin av teimum ið sóu tann misfarna liggja beinbrotnan við vegin gjørdi nakað ‘ið nevningating við vissu hevði dømt teir fyri.’ Ikki ber til at rósa samariubúgvanum fyri rættan og góðan atburð, ikki ber til at harta hinar ið lótu mannin liggja. Serliga mugu vit ikki tosa um skyldur ella rættvísi, tí slíkt órógvar onkursvegna løgfrøðiliga arbeiðsháttarlagið.

Setningurin

Landsstýrismálanvendin líður undir at fáa ráðgeving av hesum slagi. Nevndin kundi kanna málið um tunnilin og sagt okkum, hvat vit kunnu læra av tí, hvussu fyrisitið skal vera í slíkum førum og gjørt okkum greið tilmæli fyri framtíðina. Serliga hjá framtíðar løgfrøðingum og øðrum embætisfólki og ráðgevum var gull vert at fingið hesa søguna útlagda, so vit vistu hvør bar seg fyrimyndarliga at, og hvør ikki. At leita eftir ‘vissu fyri revsing’ er sum at siga, at líknilsi um samarittin handlar um at búrkroppar ikki mugu sláa fólk og stjala frá teimum. Í seyðasýning er hetta sum bert at vraka summar brundir og als ikki geva premiur.

Denturin í spurningunum hjá landsstýrismálanevndini er á, um ávísur landsstýrismaður “hevur framt brot á § 5, stk. 2 í lóg um ábyrgd landsstýrisins.” Harvið gerst kanningin ov smøl og ov nógv merkt av próvbyrðuspurningum. Tulking av heimildum og útgreinan av skyldum verður ávirkað av, at ivin skal koma tí skuldsetta til góðar, tá spurningurin er ‘skal hesin í geglið?’ Nevndin minnir um hin ið spurdi “doyði so ongin?” – skal ongin inn at sita, so er tað “ein ring søga.”

Betri var at víðka setningin at spurt: ‘Kann kanningstjórin útgreina, hvørjar heimildir, skyldur og meginreglur um góða fyrisiting vóru viðkomandi í málinum at tunnil undir Tangafjørð, og ber til at gera tilmæli um lógarsmíð, fyrisiting og eftirlit fyri framtíðina?

Síðani skuldi verið lagt afturat, at var nakað at finnast at, skuldi kanningarstjórin sagt, hvørt grundarlag fyri at reisa mál um ábyrgd ella skaðabøtur. Løgnasta avleiðingin av hesum avmarkandi spurningunum er, at tvey hugsandi brot á galdandi lóg – at break-fee faktiskt er goldið, og at fyrisitingin í so kreativt fann orsøkir at nokta innliti – als ikki eru fevnd av setninginum – heldur ikki niðurbræðingin av føroyska løgmálaráðnum.

Skipan

Grundleggjandi virði í skipan okkara eru almenni og innlit. Gamla Løgtingið helt fundir sínar uttandura, har alt fólkið kundi møta og fylgja við. Ríkisgrundlógin sigur, at í rættargangi skal galda “offentlighed og mundtlighed i videst muligt omfang”; stýrisskipanin sigur, at sjónvarp og útvarp hava “frítt at senda beinleiðis” frá løgtingsfundum, og vit hava lóg um bæði partsinnlit og alment innlit. Í stjórnarskipanararbeiðnum var skotið upp at gera nevndarfundir á tingi almennar. Hesum fanst tann formalistiska løgfrøðin sjálvandi at, men nú eisini danir hava fingið sjónvarpaði samráð, átti at borið til at ‘sett í gildi’ ásetingar um tað sama.

Mest upplagda var at brúkt stóra nevndarhølið á aðru hædd í Løgtinginum. Har hevði verið pláss fyri kanningarstjóra og fólkum hansara, teimum kannaðu og hjásitum eins væl og øllum áhugaðum. Á Fróðskaparsetrinum lesa 40 fólk løgfrøði, umframt at mong onnur lesa ella virka á økjum, sum kundu havt nyttu av at sæð kanningina framda. Men at brúka høli við 10 plássum er sum setningurin alt ov trongt. At banda allar frágreiðingar, men ikki at stroyma tær og ikki at leggja tær fremst á heimasíðuna hjá Løgtinginum og ikki senda tær í Tingvarpinum er eisini í stríð við hesi grundleggjandi demokratisku virðini. Hartil kemur, at nyttan fyri pengarrnar verður nógv minni.

Tí í løgfrøði eru altíð grundgevingarnar og faktum meiri týðandi enn niðurstøðan. Samanber við Leveson kanningina í Bretlandi. Tann kanningin sæst á netinum – á youtube (ella levesoninquiry.org.uk) sært tú eittnú Tony Blair greiða frá viðurskiftum sínum við miðlarnar hjá Murdoch – kropsmál, rødd, alt er við, sum gevur innlit í, hvussu bretska ríkisstjórnin arbeiddi. Niðurstøðurnar í kanningini hjá Leveson ganga eisini mest uppá framtíðina, hvussu tey sleppa undan at miðlar og myndugleikar fremja lógarbrot. Um hesin ella hasin av røttum skal revsast fyri at hava mutrað løgregluna ella stolið fartelefonir, er minni áhugavert (og tað letur Leveson løgregluna kanna), altýðandi er at betra um skipanina fyri framtíðina við at staðfesta, hvat skuldi og hvat ikki skuldi verið gjørt í fortíðini. Ja, fíggjarkorini eru trengri hjá okkum, men nøkur web cam og at leggja skjøl á heimasíðu kosta ikki tað stóra.

Júst trongi setningurin sást longu fyrsta dagin í kanningini hjá Gammeltoft-Hansen. Spurdur um notatskyldu og innlit segði løgfrøðingurin hjá løgmanni seg ikki vita um víðkaðu skylduna at notera sambært venju hjá umboðsmanninum. Tá so embætismaðurin segði við Gammeltoft-Hansen, at kanningn ikki var um góðan fyrisitingarsið á økinum, mátti kanningstjórin siga, at “forudsætningsvis” mátti hann kanna skyldurnar hjá landsstýrismanninum, eisini skyldurnar hjá innlendismálaráðnum at skalfesta og lata innlit í tunnilsmálið, fyri at kunna siga, um hann hevði hildið tær. Tíbetur tambar kanningarstjórin setningin, men tað vísir bara, hvussu óneyðuga trongur setningurin er.

Slíkar eygleiðingar bera bert til, um vit sleppa at síggja kanningartilfarið heldur enn bert at bíða eftir niðurstøðum. Kringvarpið gjørdi heldur ikki fólkinum nakra public service við at fáa ein av hesum sonevndu viðmerkjarunum at krevja løgmann avhoyrdan (fyri ikki at siga avrættaðan) í skundi, tí tann eini embætismaðurin (sum hevur staðið fyri at fingið hugstkotini til CIP-loysnirnar og annars stendur aftanfyri føroyska svarið uppá Tvind-lógina) ikki kundi hugsast at siga ósatt, tí hann var “í veruleikanum departementchefur.”

Vit hava brúk fyri at fáa øll kortini á borðið. Okkum tørvar at spyrja kanningarstjóran, um hann ikki kann mæla til víðkaðan setning og geva okkum eina breiðari eftirmeting av allari umsitingini av málinum – gløgt er jú gestsin eyga – við denti á tilmæli um betri og rættvisari mannagongdir í framtíðini. Sýnsmenn skulu ikki bert vraka, teir skulu eisini greiða frá og geva premiru. Hesin sýnsmaðurin má siga okkum, ikki bert um nakar skal steinast (sjáldan nøkur nytta í tí), men heldur siga søguna um tann góða fyrisitaran í hesum høpi.

Tilflytaralóg

Nøkur orð í essayformi um føroyska stjórn, lóg og fyrisiting tá ið ræður um at fáa útlendingar at flyta til Føroya at arbeiða ella búgva.

Føroysk tilflytaralóg er tíverri er merkt av loysnum ið eru óegnaðar populistiskar royndir at loysa trupulleikar, sum vit als ikki hava.

Greinin er partur av greinasavninum Exit Føroyar.

Greinin er millum umrødd í morgunsendingini hjá útvarpinum (umleið 6:34 inni í sendingini).

Rás 2 og sjónvarpstíðindini hava eisini viðgjørt málið.

Nøkur brot úr greinini:

‘Let’s set the scene’

Vit kenna øll støðuna. Vit koma á gátt í onkrum føroyskum heimi á bygd nakað út á kvøldið. Húsfólkið situr í rúmligu stovuni ið er alloðin í familjumyndum og urtapottum. Tey fáa sær kaffi, øll eygu eru vend móti sjónvarpinum, sum eftir tað lítla korterið av endursendingum á Kringvarpinum aftur er sett á TV2 News, ella kanska er onkur kapping um at syngja ella tvassa okkurt á onkrari av hinum donsku kanalunum. Fært tú kortini ávíst prát í lag við húsfólkið er ikki frítt, at tey harmast um, at bygdin minkar, men “tað ber ikki til hjá okkum øllum at vera prestar ella professarar.” Tey hava sligið seg til táls við, at nøkur av børnunum mugu fara niður, onnur til Havnar. “Men vissi nú nýggjustovumenninir fingu fatur á eini makrelkvotu ella kanska einum pari?” Ja, so bleiv kanska so frægt av arbeiði, at matmóðirin í húsinum aftur fekk lønandi starv. Gamli hevur verið so ringur í rygginum, hjá honum er lítið at gera. Rættiliga avgjørd gerast tey ikki, uttan so prátið fellur á tilflytarar. Øgiligur vandi er í øllum hesum fólkunum ballaðum í turrikløð, sum bara vilja hava pengar frá danskarunum og avla børn uttan nakað hógv. Tey hopa, at Pia, Lars, Helle og hini á Christiansborg, sum tey eru uppá fornavn við, fara at gera nakað við hetta.

Soleiðis er støðan. Føroyingar eru fangaðir í lagnutrúgv uppá fruminntøkur (ið eru fiskur og blokkur). Størv hjá lærdum fólki eru sum prestastørvini góð at fáa, men tey framleiða onki, ið kemur til høldar í hesi verðini sum føroyingar liva í. Tí er onki annað enn at satsa í hesum ‘zero-sum game,’  sum handlar um, hvør fær tann fiskin ið er at fáa, og hvør fær tann blokkin ið er at fáa. Fráflyting er bara neyðuga fylgjan av, at fiskur ella blokkur mangla, ella at fólk gerast praktiskt avlamin ígjøgnum óviðkomandi útbúgving.

Samstundis hava føroyingar tikið til sín populismu úr donskum stórbýarpolitikki. Hóast vit hava áleið tríggjar muslimar í Føroyum, sum allir gera góðan mat, so eru føroyingar øgiliga ræddir fyri tí, sum fólkavaldur nevndi “berføttum dadluetandi jihadistum.” Øll duga søgur um óforstáiligar taxasjafførar, íbúðir fyltar av fremmandum ella aðrar ræðuleikar úr hesi verðini, sum fjarsýnið ber tey í hvørt kvøld.

Í útvarpssending um útlendingastovuni fyri ári síðani var sagt, at tóat føroyska lóggávan var eldri, veikari og linari enn í grannalondunum, so bar til at vissa fólk um, vit í venju skuldu halda okkum líka strong sum hini – Føroyar gjørdust ikki nøkur inngongd til norðurlanda við frælsari útlendingalóg! – Nei… so hyggin ella heppin verða vit ikki; føroyingar kunnu framvegis sita tryggir við hálvhosunum uppi á stovuborðinum, kaffi og Cadbury … og nikka at øllum teimum, sum í fjarsýninum til fánýtis royna at bjarga føroyingum undan trupulleikum ið teir ikki hava.

Snøgt sagt

Hetta hevur havt stóru ávirkan sína á føroyska tilflytaralóg, sum tíverri er merkt av loysnum ið eru óegnaðar populistiskar royndir at loysa trupulleikar, sum vit als ikki hava.

Misfatan býr undir

Týðandi er at staðfesta, at øll hesi sjónarmið um mentunarligar og búskaparligar avleiðingar av tilflyting og um búskap sum grundaðan á fruminntøkur eru skeiv, tí fyrra er grundað á hetta vælkenda, at okkara politiska dagsskrá er innflutt og sett grundað á viðurskifti ið ikki eru okkara, meðan seinna stutt og greitt er skeivt og dømi um óhaldbara búskaparfrøðiliga hugsan; tí gerast loysnirnar í lóggávu og umsiting so óhepnar, tí tær til fánýtis royna at loysa vandamál ið ikki eru til.

Vanligasta misfatanin er á enskum nevnd ‘the lump of labour fallacy.’ Misfatanin at bert ávís nøgd av arbeiði er til, og fær ein annar starv so fái eg ikki. Hetta er partur av zero-sum misfatanini sum nevnd var í áðni. At hon er skeiv sæst best av, at amerikanski búskapurin eftir tíggjutals millióna tilflytan framvegis finnur næstan øllum størv; enntá eru mangar milliónir av sera arbeiðssomum fólkum ólógliga í USA og halda týðandi vinnum gangandi við ídni og strevi. Ja, arbeiðsloysi er í USA, men av øðrum orsøkum, og tað gjørdist bert verri, um t.d. øll av norskari ætt fluttu aftur til Noregs at ‘geva pláss.’ Tann við lítlari ella óviðkomandi útbúgving hevði framvegis sitið arbeiðsleysur í USA, og Noreg hevði fingið ein goysandi vøkstur í framleiðslu og vælferð sum ongin nøgd av olju, fiski ella øðrum ikki-menniskjansligum tilfeingi kann geva. Veruleikin er, at hvør einasti sum ‘tekur’ sær starv samstundis eftirspyr somikið av vørum og tænastum, at hann eftirspyr nóg mikið til, at brúk er fyri øðrum – hann bæði tekur og skapar eitt starv. Í New York búgva tey bókstaviliga omaná hvørjum øðrum, uttan nakran skugga av frumframleiðslu av land-, sjó- ella havbúnaði ella blokki, og túsundtals fólk mugu koyra inn í býin hvønn dag at manna øll størvini.

Vit hava tíverri dapra forsøgu at halda fólkavøkstri aftur

Hvussu virkar henda misfatan so? Jú, í gomlum døgum avmarkaðu vit í lóggávu serliga giftingarmøguleikunum. Tá ið ikki var hugsandi at liva saman ógiftur, vóru treytir fyri giftu sera effektivar at forða bæði tilflytarum eins og nøring hjá fátækrafólki ella øðrum óynsktum. Tá ið føroyingar regluliga mála tunnur sum piparbússur og arga onkran, t.d. “Heri pipar, 8. oktober !!!”  so sipar hetta til danska lóg, ið avmarkaði møguleikarnar hjá týskum handilsmonnum at seta seg niður í Keypmannahavn, teir skuldu ikki giftast, vera eldri enn 30 ár og lata kongi heilt kilo av pipari í avgjaldi. Piparsveinar eru skerdir tilflytarar. Dupult ironiskt, at ein keypmanna havn helt keypmonnum burturi, og at eitt fánandi oyggjafólk ið hungrar eftir tilflytan virðir minnið um mismun móti tilflytarum.

Her heima var sonevnda trælalógin nýtt at forða giftu. Fólk skuldu prógva, at tey høvdu inntøkugrundarlag, helst sita við hálvari mørk í jørð – harvið vóru bert pláss fyri áleið 10-20 húsarhaldum í miðal føroyskari bygd, ikki minst tí summi sótu við nógvari jørð. Sama tankagongd sum hjá kendum fólkavaldum og granskara ið áhaldandi segði ‘búskapin’ avmarka fólkatalið – og ikki øvugt so sum veruleikin er. Trælkanin í lógini lá í tí, at tú hevði skyldu at fara at tæna hjá øðrum – arbeiða fyri avmarkaða løn og vera verandi ógiftur – um tú ikki kundi ávísa trygt tilverugrundarlag, helst í frumframleiðslu av vøru burturúr jørð.

Vit høvdu kjansin at blása betri anda í lógina …men nei takk!

Danir høvdu givið greið boð. Bertel Haarder ráðharri hevði gjørt greitt, at føroyingar kundu fáa tær ásetingar, teir vildu hava. Bæði tá ið ræður um formligar ásetingar í lóg, og tá ið ræður tey rundskriv og annað ið myndar venjuna – praksis – eftir lógini. Vit kundu fáa egna útlendingastovu og enntá yvirtaka málsøkið. Che-samgongan legði seg tó eftir at yvirtaka tyngri evni sum málsøkið mát og vekt, men legði fram nevnda uppskot um serliga lóg fyri Føroyar. Lógin var full av tí, vit í fakinum nevna standardum, ásetingum við  tulkingarrúmd ið krevja at verða gjørdar ítøkiligar í meting út frá valdum og vigaðum atlitum. Ásetingar um ”særlige beskæftigelsesmæssige hensyn” og ”væsentlige beskæftigelsesmæssige hensyn” kunnu merkja so øgiliga nógv. Einastu mørk eru í veruleikanum sett av veiku krøvunum til konsekvens eftir líkaregluni. Sagt einfalt, vissi KÍ fær ein áleypara úr Rumenia, skal TB eisini kunna, men til ber eisini at nokta báðum. Útlendingalógin var nú okkara, bara vit so dánt kundu viðgera lík mál á líkan hátt.

Øgiligur ótti og ekki var á fólki, ikki minst teimum í samhaldsføstum flokkum og fylkingum, og nógv stóð á. Loksins var málið avgreitt, jú nú kundu arbeiðsloyvi gevast í serligum førum, um ikki arbeiðsloysið fór uppum hálvt fjórða prosent.

Nú er búskapur so háttaður, at sterkur dynamiskur búskapur, t.d. sum megnar at stovna 5% nýggja arbeiðspláss árliga, helst skapar brutto nærri 20% og missir kanska 15%. Hvørt ár eru nøkur liðug í skúla, onnur gerast frísk aftur ella liðug við farloyvi (og nøkur fá sleppa enntá at flyta til). Arbeiðsloysi í løtumyndini er tí altíð nøkur prosent. Føroyska markið uppá 3,5% var í veruleikanum treyt um onki bygnaðarligt ella árstíðarmerkt arbeiðsloysi. Skuldi forritari, maskinmeistari, granskari ella flyta til Føroya at starvast í vinnum ella fakum uttan nakað staðfest arbeiðsloysi, so var kravið sostatt, at onki veruligt arbeiðsloysi heldur skuldi vera í nakrari aðrari vinnu ella faki. No expansion please, we’re Faroese.