Innlit og fólkaræði á breddan

Høvi var at siga fólki nakað um innlit á fyrilestrarfundi ið fakfeløg og ungmannafeløg skipaðu fyri. Hallbera West greiddi frá um fólkaræði, mín lutur var at tosa um innlit og heimildir í tunnilsmálinum.

Tiltakið er umrøtt á heimasíðu starvsmannafelagsins.

Tiltakið er eisini umrøtt á setursheimasíðuni.

Fyrilesturin mín æt Meðan vit bíða eftir innliti… – glærurnar fást her: Meðan vit bíða eftir innliti….

Soleiðis tók Dánjal Højgaard samanum fyrilestur mín:

Kári á Rógvi, doktari í løgfrøði helt fyrilestur um alment innlit og um týdningin av, at almenningurin fær innlit í grundalagið, tá ið landsins myndugleikar taka avgerðir.
Hann greiddi frá reglunum um alment innlit og segði, at alment innlit eru grundleggjandi fólkaræðilig rættindi. Innlit er fyrndargomul grundregla, og vanlig treyt fyri at reglur og lógir hava gildi er at tey eru almannakunngjørd.
Kári á Rógvi setti spurnartekn við um Innlendismálaráðið hevði heimild at nokta almenninginum innlit í sáttmálan millum landsstýrið og danska pensjónsfelagið. Hann eftirlýsti størri trúskap í fyrisitingini mótvegis opinleika og gjøgnumskygni og segði seg vóna, at umbøninar um innlit verða royndar hjá løgtingsins um boðsmanni.
Kári á Rógvi helt eisini, at løgtingsfólk áttu ikki latið set bunda niður av tagnarskyldu. Hann ráddi tingfólkunum til at taka av tilboðnum um at lesa sáttmálan, men síðani at endurgeva innihaldið av tingsins røðarapalli. Við hesum sipaði hann til, at tingfólk hava víðkað talufrælsi og kunnu ikki rættarsøkjast fyri tað, tey siga á tingsins røðarapalli, uttan við tingsins samtykki.

 

West-Nordic Constitutional Judicial Review út av nýggjum

DJØF gevur út dagførdu ritgerð mína

Vardi doktorsritgerð mína á Háskóla Íslands í 2009. Tá kom ritgerðin út í fyribils útgávu á forlagnum hjá universitetinum.
DJØF gevur út dagførda ritgerð hjá Kára á Rógvi

Síðani hevur DJØF, forlagið hjá donskum búskapar- og løgfrøðingum, vís bókini áhuga og hevur heitt á meg um at dagføra hana.

Fekk í 2012 stipendium at vitja gamla kleystrið San Cataldo á Amalfistrondini í Italia, og fór har undir at ritstjórna bókina av nýggjum. Seinasta árið er nógv granskingartíð farin til hesa verkætlan, sum nú hevur borið frukt.

Dagførda og endurskoðaða bókin er prentað og kann bíleggjast frá forlagnum. Bókin er 364 síður, og er perman prýdd við tekning eftir abban, Eyvind Dalsgaard.

DJØF (sí leinkið)

Á permumyndini síggjast nøkur gomul portur ið leiða tankarnar á tær forðingar og fortreytir í samband við grundlógarroynd, sum bókin viðgerð.

Bókin mennir háttalag at kanna fortreytir og eyðkenni fyri grundlógarroynd, hvussu dómstólar og aðrir óheftir trætustovnar taka støðu til, hvørt lægri lóg er í samsvari við hægri. Nógv venja verður umrødd og hugt verður at 100-tals úrskurðum úr mongum ymsum londum og løgdømum.

Síðani verður hetta háttalagið brúkt at kanna nærri grundlógarroynd og løgfrøðiligar grundgevingar í norðanlondum søguliga og nútíðarliga. Besta myndin av rættarstøðuni fæst við at fata lógtekst og venju sum part av somu heild.

Serligur dentur verður lagdur á at sýna, hvønn týdning samveldisstøður hava, har bókin vísir á bæði Europeiska Samveldi, men eisini Europeiska Mannrættindasáttmálan sum skipanir av samveldiskendum slagi, har tær hægru lógirnar viga tyngri í teimum óheftu dómstólunum – allarhægsturættunum í Luksemborg og Strassburg – og seta til viks ella broyta lógir samtyktar á tjóðartingi.

Víst verður á, at tær vesturnorrønu løgfrøðiútbúgvingarnar høvdu ikki fyrireikað fólk til, hvat fór at henda við at taka undir við ES og EMRS, at tinglógir fóru at verða mýktar og at teir altjóða sáttmálarnir fóru at fáa alsamt ment innihald, vaksa og broytast í tulking.

Men eisini við at hyggja at søguni, teimum elstu norsku, donsku og íslendsku dómunum, sæst hvussu dynamisk ella mennandi tulking hevur verið partur av norðurlendskari jura, uttan at fakliga umhvørvið hevur vilja givið tí stórvegis ans. Tulkingin av grundlógum á okkara leiðum hevur tó mangan, serliga um miðju 20. øld, verið avmarkandi og hevur burturforklára ásetingar í grundlóg og altjóða sáttmálum.

Rákið í løtuni gongur tó týðiliga ímóti størri denti á rættindi og meginreglur, sum vilja brýna ella enntá seta til viks tinglógir gjørdar óumhugsaðar ella kanska við vilja í stríð við samtyktar hægri meginreglur.

Forðingarnar fyri nøktandi ráðgeving, sum bókin vísir á, er hvussu løgfrøðingar mangan ikki vilja taka til sín nýggjar samtyktir ella ikki duga á at skyna lóg sum kemur fram í mennandi tulking.

Lóg,serliga grundlóg og rættindalóg, er broytilig; og bókin veitir innlit í, hvussu lóg skal grundlógarroynd best skal eygleiðast.

Sama háttalagið við denti á at eygleiða mennandi tulking av lóg í úrskurðum er brúkt í bókini um føroyskan arbeiðsrætt og verður væntandi týðandi táttur í granskingini frameftir.

http://www.djoef-forlag.dk/da/boeger/w/west-nordic-constitutional-judicial-review

Bókin er umrødd á setursheimasíðuni

Bókin fæst frá HNJ Bókhandli

Bókin fæst frá Amazon

Rit og rák selja eisini bókina

Kári og Bárður í The Yearbook of Polar Law

Háskólinn á Akureyri má metast sum tvíburðaháskúli okkara, liggur á Akureyri júst á stødd við Tórshavn, á Norðlandinum júst á stødd við Føroyar, við júst somu avbjóðingum sum fráflyting og kapping frá universitetunum ið fólk plaga at fara á fyri sunnan.
Kári og Bárður í The Yearbook of Polar Law

Tey á Akureyri hava í stórum stíli megnað at tikið við avbjóðingini, hava omanfyri 1600 lesandi, eru størsta einstaka arbeiðspláss á Norðlandinum og ímyndin av framburði og menning hjá vinnu, fyrisiting og ungdómi.

Akureyringar hava sum tey einastu í verðini útbúgving á masterstigi í lóg nevnda Polar Law. Granskingarparturin verður skipaður á árligari ráðstevnu ið er grundarlag undir árligu útgávuni The Yearbook of Polar Law. Bókin er nú komin á fjórða sinni við greinum frá ráðstevnuni í 2012. Knappliga 40 røður, greinar og ummæli, ið fylla knappar 400 síður var úrslitið av ráðstevnuni, sum í 2012 var hildin í Nuuk at staðfesta góða samstarvið millum háskúlanna á Akureyri og í Nuuk.

Kári á Rógvi helt eisini røðu á ráðstevnuni og teir Bárður Larsen lótu úr hondum grein ið nevnist “A Faroese Constitution? – Faroe Islands between Parliamentary Sovereignty and Sub-Sovereign Constitutionalism, between Statutory Positivism and Pragmatic Reasoning.”

Greinin viðger mótmæli frá summum donskum lógkønum móti føroyskari stjórnarskipan. Greinin sýnir, at stjórnarskipanir eru sera týðandi og vanligar fyri lond í samveldi, at hetta er norrøn hevd við fordømum sum Íslandi knýttum at Danmark og Noregi knýttum at Svøríki, at sera mong lond á lægri ríkisrættarstigi stigi enn fullveldi um allan heim hava stjórnarskipanir, umframt at hetta samsvarar við stjórnarrættarligt ástøði hjá fremstu nútíðar serfrøði, eisini við bæði klassiska og nýliga danska teori og sjálva heimastýrisskipanina.

Greinin setir fram ta fatan, at vandamálið er tann óhepna leitanin eftir vissum heimildum, eftir samtyktari og kunngjørdari lóg í §-formi, heldur enn at viðurkenna søgu og siðvenju sum lógkeldur. Stóri fyrimunurin við føroyskari stjórnarskipan er sum viti og vegleiðari fyri føroyskari stjórnarrættarligari sjálvsfatan og enn meira sum byrjan til størri stjórnarrættarligt medvit og tulking av ótøttu lóggávuni í ljósinum av væl orðaðum meginreglum ið fólkið sjálvt hevur samtykt.

Niðurstøðan er, at lógpositivisma og denturin á, at lóg skal vera í samsvar við grundleggjandi hugtøk og vera forútsigilig, er vorðin veruligur bági í øllum føroyskum lógar- og stjórnartættum. Serliga forða tykist vera tann friðarliga og stigvísa menningin av bæði ríkisrættarligum og innanhýsis stjórnarligum viðurskiftum ígjøgnum eitt dynamiskt broytiligt stjórnarrættarligt skjal við ásetingum um tjóðarfullveldi, innanhýsis mannagongdir eins og rættindi hjá einstaklingum og bólkum. Hetta er partur av størri vandamáli við lógpositivismu ið serliga í høpinum hjá smáum løgdømum forðar menning í lóg ígjøgnum kjak um kjarnuvirði og lógarstandardar og heldur kvalir okkum í veruleikafjarum nøgdum av alt ov smálutakendari lóggávu, sum rekur burtur alla hugsan bygda á vanligt vit og skil, stigvísa menning ígjøgnum almannakunngjørda venju, sókn eftir loysnum í siðvenju og felags virðum, eins og meginreglur fyri góða stjórn ið fólk kenna á sær.

Meira sæst á www.polarlaw.is

Eisini http://setur.fo/tidindi/kari-og-bardur-i-the-yearbook-of-polar-law/

 

 

Dansk rets udfyldende karakter på Færøerne – Grein í Ugeskrift for Retsvæsen – U.2013B.25

Vit Bárður Larsen á Fróðskaparsetrinum hava fingið grein almannakunngjørda í tíðarritinum Ugeskrift for Retsvæsen.

Greinin er stytt útgáva av heiðursriti, sum høvundarnir skrivaðu í sambandi við, at ríkisins hægstirættur fyri fyrstu ferð varð settur í Føroyum á heysti 2012.

  • Í greinini gjøgnumganga høvundarnir eina røð av úrskurðum og vísa á, hvussu almennar danskar meginreglur ávirka rættarstøðuna í Føroyum, eisini í sermálum. Høvundarnir vísa m.a. á, at hvussu týðandi er, at dómstólar eru rættarskapandi í landi sum Føroyum, har sokallaði lóggevarin er minni aktivur enn í so mongum øðrum londum.

Vit hyggja nærri at eini røð av úrskurðum, t.d.:

  • Útróðrardóminum frá 1959, tá ið útróðrarmenn í Klaksvík fingu viðhald í, at línufiskiskapur eisini varð útróður, og grundarlag tí ikki var fyri í avmarkandi tulking bert at geva smáum bátum ávísan studning. Dómurin vísti, hvussu lógir skulu umsitast eftir tí, sum skilafólk á økinum fáa burturúr eini lóg, ikki tí sum fyrisiting ella tingfólk hugsaðu, men ikki fingu fest á blað í lógteksti ella viðmerkingum.
  • Merkjamálinum frá 1986, tá ið Hægstirættur staðfesti, at lógin um danska fasta gerðarrætt ikki var galdandi longur, tí føroyingar høvdu takka nei til nýggju lógina um danska arbeiðsrættin. Høvundarnir taka undir við, at Hægstirættur setti viks eina høpisleysa lóg, hóast hon formliga enn stóð í lógbókini og av summum var hildin galdandi, tí hon ikki var sett úr gildi. Dómurin vísir á praktiskar loysnir uppá ógreiðu, tá ið málsøki fara frá at vera felagsmál til at gerast føroysk sermál.

Høvundarnir eru oftast samdir í úrslitunum, men kritisera grundgevingarnar. Til dømis komu fleiri lærdar greinar í donsk tíðarrit eftir dómin í merkjamálinum, har høvundar misfataðu stuttu grundgevingarnar. Torben Jensen hægstarættardómari skrivaði tá drúgva grein, ið greiddi frá dóminum, millum annað við at læna hugtøk úr øðrum rættarskipanum at greina úrskurðin.

Vit báðir halda, at slík útgreining eigur at verða partur av sjálvum dóminum, eins og kent er í Noregi, ES, Bretlandi, og enntá í europeiska mannarættindadómstólinum, sum eisini hevur síðsta orðið í málum um mannarættindi í Føroyum.

  • Vit vísa millum annað á dómin frá Eystara Landsrætti 1991 um samhugaverkfallið til frama fyri læknaskrivarar á sjúkrahúsunum. Hóast málsøkið var yvirtikið, høvdu hvørki partarnir á arbeiðsmarknaðinum ella Løgtingið ásett nakað um samhugaverkføll ella fráboðan av heimilaðum stríðsstigum. Partarnir vóru tí ósamdir bæði um nakað æt so í Føroyum, og um hvørjar treytirnar vóru fyri slíkum. Dómurin staðfesti samhugaverkfall sum part av føroyskari lóg – og var tí alment sigur fyri løntakarasíðuna – men kravdi eisini at boðað verður frá slíkum stríðsstigi í nóg góðari tíð – og var tí í júst hesum málinum sigur fyri arbeiðsgevarasíðuna.
  • Fyri danir var dómurin upplagdur, tí teir høvdu havt sama spurning frammi tíðliga í farnu øld, men hetta var fyrsti kendi dómur um spurningin í Føroyum. Av tí at dómurin ikki greiddi frá, hví og hvussu dómararnir ásettu lóg, har sum lóg vísti seg at mangla, gjørdist stór øsing og óvissa í Føroyum. Vit hava tí sæð eina røð av málum í Fasta Gerðarrætti um tættir av somu spurningum, serliga um fráboðanarform og fráboðanarfreist í samband við stríðsstig. Úrskurðurin var samanumtikið rættur, partarnir mugu taka fyrilit fyri trygd og triðjamanni og geva ávís skotbrá undan arbeiðssteðgi, men grundgevingin var ósannførandi og førdi við sær óneyðuga nógvar uppfylgjandi sakir.
  • Tann sakin er eisini gott dømi um, at mál ið fáa stóran týdning í Føroyum ikki verða almannakunngjørd, tí vit onki føroyskt dómsavn hava. Fyri mangar spurningar, serliga ‘detaljurnar í tulking’, er líka so týðandi at finna dómalóg sum at finna tinglóg, at kanna venju (praksis) sum at kanna lógtekst og viðmerkingar.

Samanumtikið vísa høvundar á, at dómstólarnir hava sera nógvar spurningar at avgreiða í lítlum løgdømi sum okkara, tí ríkisrættarstøðan, løgfrøðiliga leysir endar, tulkingarrúmd og óvirkni lóggevarans gera, at tørvur er á avklárandi og enntá beinleiðis rættarskapandi úrskurðum.

Greinin er úrslit av tí sera góða samstarvi, sum nú er at menna føroyska løgfrøði, har donsk universitet og danskir stovnar hava viðvirkað at stuðla undir undirvísing og gransking í føroyskari lóg.

 

Til ber at lesa greinina við at tekna hald á http://www.karnovgroup.dk/

Hjá lesandi á Fróðskaparsetrinum ber til á setursteldum at brúka leinkjuna http://www.thomsonreuters.dk/pls/onl/maflog.ip_login

 

Vitan er vinna

Í ‘science fiction’ og ævinbtýrkendum filmum verður ofta gjørt burturúr ‘paralellum universum’; hesir eru alheimar ið líkjast okkara og eru til samstundis, men kortini bróta frá og eru vanliga ógongdi fyri okkum… men so finnur onkur einar dyr ímillum.

Soleiðis kendist at koma til Íslands. Her var land ið eg ongantíð hevði lært um í skúlanum (tó at mytur á mannamunni søgdu, at land var til, har øll høvdu trý arbeiði og pengar vóru virðisleysir). Sum í Íslandi er neyvt tað sama sum í Føroyum – men sum brýtur so frá, at eg kendi meg sum komnan í aðra verð.

Í Reykjavík er øgilig fløta frá gamlari tíð sett av til Háskóla Íslands. Hann varð stovnaður í 1911 – men ikki frá byrjan, tá løgdu tey saman lógskúla, prestaskúla og læknaskúla! Munurin á hesum heimum er skelkandi. Tó at bæði londini hava dúva uppá tað ið veksur á landi ella sjógvi, so hevur annað fingið skúlavinnu harumframt.

Ikki bert eru túsundtals arbeiðspláss á Háskóla Íslands – og á hinum universitetunum, tí eru eru fleiri – men øgiligar vinnur taka seg upp úr háskúlaumhvørvinum ella við fólki útbúnum á hægri skúla. Íløgugransking er stór vinna. Fíggjarvinnan rindar líka nógv í lønum sum fiskivinna á landi.

Tvinnandi tjóðir. Báðar tala norrøn mál, báðar hava verið knýttar at golfstreymi og donskum samveldi, mentanin er sera lík og vit ‘integrerast’ sm onki hjá hvør øðrum. Munurin tykist bara vera, at ongin í Íslandi trúttar niður í ungdómin (sum mínir skúlalærarar gjørdu) at vit liva øll av fiksivinnu.

Í ‘okkara verð’ er tvangstanki, at bara toskur og blokkur skapa nakað. Ert tú ikki á sjónum ella á sjúkhúsi ið danir gjalda, so ert tú at líkna við rovfugl hægri í føðiketuni ið bert nørir seg av holdinum hjá øðrum. ‘Vit kunnu ikki liva av at klippa hvørjum øðrum’ sigur vanligasta føroyska orðafellið.

Í ‘teirra verð’ vita tey tíbetur, at øll vinna ið onnur vilja gjalda fyri er egna at liva av. At granska, undivísa, mála, sniðgeva, fíggja, tryggja, virðismeta, útvarpa – er eins bæði at fiska og at klippa – at vinna, at skapa vælferð og tilfeingi. ‘Hann hevur ikki verið á børsinum’ verður sagt um óroyndan ella ólisnan ungling.

Ævintýrkendu filmarnir enda aloftast við at høvuðspersónur sleppur aftur í sína egnu verð og harvið endar søgan. Men viðhvørt fæst onkur lutur ella onkur roynsla til nyttu.

Skuldi eg tikið eittans grip við úr íslendska paralelluniversinum – var tað sannroyndin, at vitan er vinna.