At stjórna kanning

 (Sosialurin prentaði hesa tíðargrein 29. august 2014)

-          Kári á Rógvi, professari í løgfrøði

Nú nærkast tíðin við seyðasýningum, tá sýnsmenn av øðrum plássum koma at sýna seyðin í bygdini. Í hesum døgum koma eisini sýnsmenn at kanna málið um tunnil undir Tangafjørð.Vit mugu seta álit á, at gløgt er gestsins eyga. Kanningarstjóri er fyrrverandi umboðsmaður hjá Fólkatinginum. Tað starvið er í veruleikanum at vera umboð hjá donsku stjórnarskipanini, at kanna eftir hvussu fyrisitingin heldur meginreglur í stýrisskipan og fyrisitingarlóg. Í so máta er sýnsmaðurin væl valdur.

Niðanfyri skal eg tó loyva mær at koma við nøkrum ábendingum og áheitanum kanningini viðvíkjandi. Fyrst um setning, síðani um skipan av kanningini.

Løgfrøði – rein og veruleikafjar

Allarfyrst tó nakað um løgfrøði. Vit eru tíverri plágaði av, at løgfrøði í síni tíð gjørdist “reinsað” – løgfrøðingar vildu sleppa undan øllum órógvi av at práta um rangt og rætt (og serliga rættvísi), nú skuldi jura handla um vísindaliga at finna galdandi rætt við denti á §’ir ið áseta revsing. Fáa staðni gjørdis løgfrøðin meiri klinisk og formalistisk enn um okkara leiðir. At vera løgfrøðingur eftir hesi reinsaðu fatanini merkir at kanna, um onkur við stórari vissu kann revsast – alt annað er uttanfyri hvat juristurin fæst við.

Hetta sæst aftur í stýrisskipanarlógini og umsitingini av henni. Landsstýrismálanevndin var sett at ansa eftir, um løgmaður og landsstýrismenn sita við málsøkjum á lógligan og fullgóðan hátt, og fyri tað mesta hava kanningar hennara staðfest, at revsing ikki kundi áleggjast – og at onki annað var vert at skriva heim um. Høvuðsmaðurin aftanfyri stýrisskipanarlógina kallaði frágreiðing sína til løgmans fyri “óvissa forsøgn um úrslitið” av hugsaðum rættarmáli. Hann kom til, at lítið sannlíkt var, at nevningating hevði dømt landsstýrissmannin fyri at vera farin útum heimildir sínar. Onki um, hvat lógin áleggur landsstýrismanni og fyristing hansara at gera, onki av rósi, ábreiðslum ella tilmælum, bert henda reinsaða (fyri ikki at siga piðaða ella gelda) løgfrøðin: ‘ikki vist at nakar verður dømdur.’

Henda royndin at reinsa løgfrøðina hevur eisini gjørt hana veruleikafjara. Hon svarar til, at í líknilsinum um miskunsama samariubúgvan søgdu vit, at einasta at staðfesta er, at ongin av teimum ið sóu tann misfarna liggja beinbrotnan við vegin gjørdi nakað ‘ið nevningating við vissu hevði dømt teir fyri.’ Ikki ber til at rósa samariubúgvanum fyri rættan og góðan atburð, ikki ber til at harta hinar ið lótu mannin liggja. Serliga mugu vit ikki tosa um skyldur ella rættvísi, tí slíkt órógvar onkursvegna løgfrøðiliga arbeiðsháttarlagið.

Setningurin

Landsstýrismálanvendin líður undir at fáa ráðgeving av hesum slagi. Nevndin kundi kanna málið um tunnilin og sagt okkum, hvat vit kunnu læra av tí, hvussu fyrisitið skal vera í slíkum førum og gjørt okkum greið tilmæli fyri framtíðina. Serliga hjá framtíðar løgfrøðingum og øðrum embætisfólki og ráðgevum var gull vert at fingið hesa søguna útlagda, so vit vistu hvør bar seg fyrimyndarliga at, og hvør ikki. At leita eftir ‘vissu fyri revsing’ er sum at siga, at líknilsi um samarittin handlar um at búrkroppar ikki mugu sláa fólk og stjala frá teimum. Í seyðasýning er hetta sum bert at vraka summar brundir og als ikki geva premiur.

Denturin í spurningunum hjá landsstýrismálanevndini er á, um ávísur landsstýrismaður “hevur framt brot á § 5, stk. 2 í lóg um ábyrgd landsstýrisins.” Harvið gerst kanningin ov smøl og ov nógv merkt av próvbyrðuspurningum. Tulking av heimildum og útgreinan av skyldum verður ávirkað av, at ivin skal koma tí skuldsetta til góðar, tá spurningurin er ‘skal hesin í geglið?’ Nevndin minnir um hin ið spurdi “doyði so ongin?” – skal ongin inn at sita, so er tað “ein ring søga.”

Betri var at víðka setningin at spurt: ‘Kann kanningstjórin útgreina, hvørjar heimildir, skyldur og meginreglur um góða fyrisiting vóru viðkomandi í málinum at tunnil undir Tangafjørð, og ber til at gera tilmæli um lógarsmíð, fyrisiting og eftirlit fyri framtíðina?

Síðani skuldi verið lagt afturat, at var nakað at finnast at, skuldi kanningarstjórin sagt, hvørt grundarlag fyri at reisa mál um ábyrgd ella skaðabøtur. Løgnasta avleiðingin av hesum avmarkandi spurningunum er, at tvey hugsandi brot á galdandi lóg – at break-fee faktiskt er goldið, og at fyrisitingin í so kreativt fann orsøkir at nokta innliti – als ikki eru fevnd av setninginum – heldur ikki niðurbræðingin av føroyska løgmálaráðnum.

Skipan

Grundleggjandi virði í skipan okkara eru almenni og innlit. Gamla Løgtingið helt fundir sínar uttandura, har alt fólkið kundi møta og fylgja við. Ríkisgrundlógin sigur, at í rættargangi skal galda “offentlighed og mundtlighed i videst muligt omfang”; stýrisskipanin sigur, at sjónvarp og útvarp hava “frítt at senda beinleiðis” frá løgtingsfundum, og vit hava lóg um bæði partsinnlit og alment innlit. Í stjórnarskipanararbeiðnum var skotið upp at gera nevndarfundir á tingi almennar. Hesum fanst tann formalistiska løgfrøðin sjálvandi at, men nú eisini danir hava fingið sjónvarpaði samráð, átti at borið til at ‘sett í gildi’ ásetingar um tað sama.

Mest upplagda var at brúkt stóra nevndarhølið á aðru hædd í Løgtinginum. Har hevði verið pláss fyri kanningarstjóra og fólkum hansara, teimum kannaðu og hjásitum eins væl og øllum áhugaðum. Á Fróðskaparsetrinum lesa 40 fólk løgfrøði, umframt at mong onnur lesa ella virka á økjum, sum kundu havt nyttu av at sæð kanningina framda. Men at brúka høli við 10 plássum er sum setningurin alt ov trongt. At banda allar frágreiðingar, men ikki at stroyma tær og ikki at leggja tær fremst á heimasíðuna hjá Løgtinginum og ikki senda tær í Tingvarpinum er eisini í stríð við hesi grundleggjandi demokratisku virðini. Hartil kemur, at nyttan fyri pengarrnar verður nógv minni.

Tí í løgfrøði eru altíð grundgevingarnar og faktum meiri týðandi enn niðurstøðan. Samanber við Leveson kanningina í Bretlandi. Tann kanningin sæst á netinum – á youtube (ella levesoninquiry.org.uk) sært tú eittnú Tony Blair greiða frá viðurskiftum sínum við miðlarnar hjá Murdoch – kropsmál, rødd, alt er við, sum gevur innlit í, hvussu bretska ríkisstjórnin arbeiddi. Niðurstøðurnar í kanningini hjá Leveson ganga eisini mest uppá framtíðina, hvussu tey sleppa undan at miðlar og myndugleikar fremja lógarbrot. Um hesin ella hasin av røttum skal revsast fyri at hava mutrað løgregluna ella stolið fartelefonir, er minni áhugavert (og tað letur Leveson løgregluna kanna), altýðandi er at betra um skipanina fyri framtíðina við at staðfesta, hvat skuldi og hvat ikki skuldi verið gjørt í fortíðini. Ja, fíggjarkorini eru trengri hjá okkum, men nøkur web cam og at leggja skjøl á heimasíðu kosta ikki tað stóra.

Júst trongi setningurin sást longu fyrsta dagin í kanningini hjá Gammeltoft-Hansen. Spurdur um notatskyldu og innlit segði løgfrøðingurin hjá løgmanni seg ikki vita um víðkaðu skylduna at notera sambært venju hjá umboðsmanninum. Tá so embætismaðurin segði við Gammeltoft-Hansen, at kanningn ikki var um góðan fyrisitingarsið á økinum, mátti kanningstjórin siga, at “forudsætningsvis” mátti hann kanna skyldurnar hjá landsstýrismanninum, eisini skyldurnar hjá innlendismálaráðnum at skalfesta og lata innlit í tunnilsmálið, fyri at kunna siga, um hann hevði hildið tær. Tíbetur tambar kanningarstjórin setningin, men tað vísir bara, hvussu óneyðuga trongur setningurin er.

Slíkar eygleiðingar bera bert til, um vit sleppa at síggja kanningartilfarið heldur enn bert at bíða eftir niðurstøðum. Kringvarpið gjørdi heldur ikki fólkinum nakra public service við at fáa ein av hesum sonevndu viðmerkjarunum at krevja løgmann avhoyrdan (fyri ikki at siga avrættaðan) í skundi, tí tann eini embætismaðurin (sum hevur staðið fyri at fingið hugstkotini til CIP-loysnirnar og annars stendur aftanfyri føroyska svarið uppá Tvind-lógina) ikki kundi hugsast at siga ósatt, tí hann var “í veruleikanum departementchefur.”

Vit hava brúk fyri at fáa øll kortini á borðið. Okkum tørvar at spyrja kanningarstjóran, um hann ikki kann mæla til víðkaðan setning og geva okkum eina breiðari eftirmeting av allari umsitingini av málinum – gløgt er jú gestsin eyga – við denti á tilmæli um betri og rættvisari mannagongdir í framtíðini. Sýnsmenn skulu ikki bert vraka, teir skulu eisini greiða frá og geva premiru. Hesin sýnsmaðurin má siga okkum, ikki bert um nakar skal steinast (sjáldan nøkur nytta í tí), men heldur siga søguna um tann góða fyrisitaran í hesum høpi.

Í vitnaskrankanum – samrøða við føroysk jura lesandi

Kári á Rógvi í vitnaskrankanum

Felag fyri føroysk jura lesandi hálar føroyskar løgfrøðingar í vitnaskrankan til gamans og álvara. Vitnaskrankurin er ætlaður løgfrøðilesandi sum íblástrarkelda til lesturin og til yrkisleiðina aftan á loknan lestur.

Kári á Rógvi er fyrsti løgfrøðingur í vitnaskrankanum. Kári á Rógvi er stovnari og heiðurslimur í Felagnum fyri føroysk jura lesandi.

1. Heilt stutt um teg:

Kári á Rógvi, las cand. jur. København 1993-1998, LL.M. Aberdeen 1998-1999, Ph.D. Íslandi (Reykjavík) 2005-2008 (vardi ritgerðina i 2009).

Lektari í løgfrøði á Fróðskaparsetrinum. Nevndarformaður í Fasta Gerðarrætti. Privat giftur og pápi at trimum børnum og fáist nógv við seyð.

2. Hvar hevur tú starvast aftan á loknan lestur?

Var fyrst advokatfulltrúi hjá Kaj Andreasen, sum broytti navn til Dania Advokater. Hetta var framhald av starvi í lestrartíðini. At arbeiða sum postdrongur á Tryggingini og sum lesandi á advokatskrivstovu hevur lært meg uppímóti líka nógv sum tær formligu útbúgvingarnar. Løgfrøðilesandi hava tað við at siga “Hatta er ikki pensum/veit eg ikki/er ikki gjøgnumgingið” – slíkt er bara ikki svarmøguleiki, tá ið tú skalt tryggja at øll fáa postin ella at due diligence er klár undan skrásetingini á NASDAQ ella hvat ið nú skal gerast.

Í Aberdeen høvdu tey tíbetur ikki pensum, uttan heldur suggested reading. Meðan vit í Danmark fingu spesialið prentað í Justitia, tí vit rørdu eitt sindur við samanberandi háttalag, so gingu tey í Skotlandi út frá, at fæst tú við oljulóg, ja so er sjálvandi at hyggja at sama spurningi í Texas ella Ontario ella onkrum øðrum av teimum hundraðtals ensktmæltu løgdømunum. At vera har lærdi meg meira um samveldisstøðu, samanberandi lóg, dómalóg og annað fyri Føroyar viðkomandi enn tey fimm árini á KU, sum tá enn var ógvuliga sjálvfeitt. Haldi har er hent sera nógv spennandi síðani, og verandi dekanur er framúr – vit á Fróðskaparsetrinum hava sera gott samstarv við hann. Mæli øllum føroyskum løgfrøðilesandi at royna geva sær stundir at lesa í onkrum enskmæltum landi.

Eftir Skotland kom tíð heima í Føroyum fyrst við stjórnarskipan so sum advokatfulltrúi hjá Dania ið nú hevði fingið deild í Føroyum – Faroe Law. Tey flestu skiltu, at neyðugt var at fyritøkan Føroyar fekk ordiligar viðtøkur – enn meira neyðugt í verandi støðu sum dótturfelag – men tíverri valdu vit at halda fram við verandi ásetingum, sum fyri stóra partin stava frá øðrum londum undir umstøðum miðskeiðis í næstsíðstu øld. Nøktandi stjórnarskipan noyðist tíverri at bíða eftir ættarliðsskifti bæði á løgtingi, hjá løgfrøðingum og kanska eisini hjá miðlafólki, men so hvørt fleiri verða útbúgvin í Føroyum og uttanfyri norðanlond og í meiri víðsýndum donskum útbúgvingum, so fara vit ivaleyst at fáa neyðuga karmin um føroyska løgdømið.

At vera advokatfulltrúi var sera spennandi, men eg hevði hug at royna meg sum akademikari. Ígjøgnum stjórnarskipanararbeiðið var netverkið hjá mær gott, og eftir at hava kanna ymsar møguleikar valdi eg at skriva doktorsritgerð í Íslandi – sera læruríkt fyri føroying at uppliva ta ‘paralellu verðina’ sum líkist okkum so nógv á summum økjum, men kortini víkir frá á øðrum. At skriva ritgerð í Íslandi gav mær eisini høvi at undirvísa teimum mongu útlendingum ið lesa í Íslandi, bæði á Háskúla Íslands og á Háskúlanum á Akureyri. Íslendingar vilja hava líka nógv lesandi heim sum fara út, so eg hevði lesandi úr Kina, Serbia, Týsklandi, USA og enntá ein lesandi av Antarktika ið tók Master í Polar Law her og annars rak granskingarstøð – vit undirvístu nær Norðpólinum, tann lesandi skrivaði og sendi uppgávur nærhendis Suðurpólinum. Mæli øllum føroyskum løgfrøðilesandi at royna geva sær stundir at lesa í Íslandi.

Síðani heim aftur til Føroya, men enn var onki starv á Fróðskaparsetrinum. Stillaði tí upp til løgtingsval, men tá kom starvið, gjørdist so lektari hálva tíð. At sita á løgtingi og leingjast burtur gav mær tann framíhjárætt, at eg kundi halda einasta vallyftið hjá mær – ikki at fara á politikaraskúla – so uttan at hava fyri neyðini at gera nøkrum eftir vild ella tala teimum eftir munninum, kundi eg leggja fram uppskot, seta fyrispurningar og annars virka sum fullkomiliga óheft umboð fyri landsins besta – og halda meg frá bert at siga skvaldur fyri at verða afturvaldur. Har var tó ikki møguligt at fremja tað stóra við teimum fólkum ið sótu, men við treiskni bar til eittnú at fáa sett gongd á at tillaga veiðitrýstið, dagføra verjumálslógina og annars seta fokus á tann partin av løgtingsarbeiðnum ið løgtingsmenn vanliga ikki tíma, nevniliga lóggávu. Hygg at rættarnevndini, so sært tú, hvussu merkt hon er av áhuganum fyri tunlum – ikki fyri rættarviðurskiftum. Tíbetur fekk tíðarskeiðið sín enda, men onkuntíð havi eg enn marruna um at vera afturvaldur. Mæli øllum føroyskum løgtingsfólkum at royna geva sær stundir at lesa løgfrøði.

Nú siti eg á Fróðskaparsetrinum, har mín stóri framíhjárættur er at vera partur av liðinum løgfrøðingum ið hava avrikið at hava omanfyri 600 ymisk fólk ígjøgnum grundskeið í lóg, grundleggjandi fyrisitingarlóg og onnur skeið á bachelor ið fólk taka sum part av samfelagsútbúgvingum. Men stóra takið er nú at byggja upp master í løgfrøði, sum er tvey ára útbúgving við denti á støðuna hjá Føroyum og øðrum smáum løgdømum í altjóðagerðini. Vit hava skeið á føroyskum, enskum, norskum og donskum, vitjandi lærarar úr USA, Noregi og Danmark, umframt nógvar góðar heimligar kreftir. Vit hava boðið master út sum stakskeið í nøkur ár, og alsamt fleiri ið lesa løgfrøði, stjórnmálafrøði og líknandi taka nøkur skeið hjá okkum og fáa tey meritflutt á tær útlendsku útbúgvingarnar. Eisini taka nógv fólk stakskeið sum eftirútbúgving. Nú eru so eisini gott 20 ið lesa fulla tíð, so vit hava skapt okkum íheimligt men samstundis mennandi og víðsýnt umhvørvi. Mæli øllum føroyskum løgfrøðilesandi at royna at taka skeið hjá okkum.

Havi eisini støðu sum vegleiðari á bæði København og Aalborg, so til ber eisini at skriva uppgávur við vegleiðing av Fróðskaparsetrinum. Góða samstarvið við danska umhvørvið hevur millum annað gjørt, at DJØF nú hevur givið ritgerðina hjá mærWest-Nordic Constitutional Judicial Review út í endurskoðaðari útgávu. Vóni at nógv keypa hana, so føroysk gransking fær nakað av uppmerksemi. http://www.djoef-forlag.dk/da/boeger/w/west-nordic-constitutional-judicial-review

3. Er tað ein ávís starvsavbjóðing í Føroyum, sum tú ikki hevði fingið aðrastaðni?

Av øllum hesum sæst, at fjølbroytni og skjótur vegur fram er eyðkennið í Føroyum. Umframt advokatvirksemi, at vera tingmaður, grundlógarskrivari og nú útbúgvingarleiðari, havi eg eittnú eisini verið formaður í javnstøðunevndini, ritjstóri á føroyskum lógarriti, so gjørdist eg eisini formaður í nevndini, sum stovnaði Fasta Gerðarrætt www.fg.fo og endskoðaði semingslógina – og annað mangt.

Vansar kunnu eyðvitað vera, at pláss ikki verður at fordjúpa seg og vælferðasjúkur síggjast hjá juristum, sum at lata vera við at endurnýggja seg – ‘tí tey fáa jú ongan annan, so mann kann klára meg við gomlu lærubókini úr Århus’ – men alt í alt sera spennandi at vera her heima, tó at vit enn mangla løgfrøðingar á sera nógvum stovnum, kommunum, fakfeløgum, tinginum og aðrastaðni, so vónandi verða nógv fleiri lógkøn útbúgvin.

Men vit mugu tó ansa eftir tí, sum ein kallaði ‘kjallarajuristar’, fólk sum við hálvum eyga sita í kjallaranum hjá mammu síni og lesa jura sum fjarlestur – tey gera mangan verri.

4. Yndislærugrein á lestrinum?

Í Danmark var yndisskeiðið heilt vist EF-domstolenes argumentationsteknik hjá Ole Due, mest greinandi og metodukenda fakið í øllum lestrinum, har vit eisini sluppu at skriva uppskot um dóm í aktuellum máli. Ole hevði sjálvur verið formaður í ES-dómstólinum í Luksemborg, so innlitið hjá honum var framúr. Í Skotlandi vóru fleiri áhugaverd skeið, har vit sótu færri fólk saman við granskarunum, sum júst høvdu skrivað um evnini. Mær dámdi betur skilnaðin ímillum bachelor og master í Skotlandi, á KU var tað nakað nógv ‘bachelor +’, meir av tí sama. Men donsku universitetini hava ment seg nógv síðan tá.

5. Hava tínar vallærugreinar og ritgerð havt týdning fyri teg eftir loknan lestur?

Áhugin hjá mær var altíð partvíst akademiskt forvitni, vildi sleppa afturum dogmatisku rættarstøðuna beint nú. KU síðst í 1990’árunum var kanska ikki hepnasta staðið fyri meg, men nøkur skeið vóru, eittnú ejendomsret, almene fag, konkurrenceret, EF-domstolenes argumentationsteknik og (so løgið tað ljóðar ) forsikringsret, har til bar greina støðuna nakað nærri. Júst í tryggingarlóg slapp eg at gera dómsavn, sum hevur verið eyðkenni mítt síðani at fáa greiðu á ‘effektivu juraini’, teirri mentu venjuni sum eittnú spesialið um væntandi dómar í kappingarlóg, doktorsritgerðin og dómsavnið hjá Fasta Gerðarrætti. Í Skotlandi royndi eg meira at fyrireika meg uppá at virka í framtíðar oljuvinnu, men har vísti seg ikki at vera so nógv at gera. Í Íslandi legði eg meg eyðvitað eftir tí stjórnarliga, sum eg longu hevði fingist við, og sameindi tað við fatanina av dómalóg (case-law).

Samanumtikið hava øll skeið og lesnaður havt týdning, men sumt meira óbeinleiðis og enntá sum leiðbeining um, hvussu ikki skal gera. Men frægast mann vera at leggja dentin á háttalagið heldur enn akkurát evnini í ymsu skeiðunum. Serliga at lesa til normeraða tíð ella skjótari og so oftast at fáa góð próvtøl – sigur helst meira enn at hava lisið ávíst fak. So  mesta týdningin hevur fyri meg verið at seta meg inn í givnu lærugreinarnar og fáa tær frá hondini sum skjótast uttan at avmarka meg til pensum.

6. Løgnasta løgfrøðiliga málið tú hevur skula svara til?

Løgnasta hevur verið mítt drúgva stríð við føroyska betongjura, serliga um komandi stjórnarskipan, verandi stýrisskipan og tørvin á føroyskari løgfrøði.

Leikfólk kunnu spyrja nógv løgið, men onki er so løgið sum at møta tí serliga sein-sein-lógpositivistiska umhvørvinum umkring løgtingsskrivstovuna og stýrisskipanarálitið. Bara tankin at hava grundlógina í Danmark sum fyrimynd, eina veruleikafjara stjórnarskipan við, sum nevnir kong 45 ferðir og er nógv verri verja av rættindum borgaranna enn EMRS og so mangt framvegis. Hvørja ferð tey skulu veita ráð, veitst tú at prinsippið um ta verru loysnina vinnur. Hygg at nýliga málinum um undirsjóvartunnil, har løgmansskrivstovan klárar at siga, at hon finnur ikki heimild fyri at finnast at innlendismálaráðnum, tí tað ikki við ósvitaligari vissu kann sigast at landsstýrismaðurin fyrrverandi verður dømdur av einum nevningatingi, og løgtingsskrivstovan sigur seg ikki finna heimild fyri at vraka tann kanningarstjóran, sum umframt at hava úttala seg positivt um framferðina eisini er formaður í tveimum almennum stovnum ið eru við í málinum, hevur verið og er ráðgevi hjá núverandi landsstýrismanni í málsøkinum og annars miðvíst hevur virkað sum apologetur fyri miðfyrisitingina í málum um brot á heimildir og mannagongdir.

Stytti mær mangan stundir í løgtinginum við at hugsa: ‘hmm…. nú er hetta málið komið fram, hvat er tað sanna, rætta, góða, miðvísa at gera – hugsa tær so til tað øvugta, og tað verður tilmælið hjá løgtingsskrivstovuni – virkaði hvørja ferð.

Ansið eftir hesum typunum. Tey eru lættast at kenna við at spyrja tey, hvat tey halda um rættvísi. Fara tey upp at káka um, at ongin veit, hvat rættvísi er – tosa um metafysikk og sitera úr Ret og Retfærdighed – og gerast samstundis kensluborin, óð ella niðurlátandi, so hoyra tey til ‘the lost generation’ í danskari jura. Siga tey harafturímóti sum Børge Dahl hægstarættarforseti á sinni spurdur um orðið rættvísi: “Jeg synes, det lyder godt” (DJØFbladet 22.09.2010), so eru tey komin yvir lógarpositivismuna og aftur á beint at leita eftir avgerðini at taka í givnu støðuni.

7. Týdningarmiklasti ikki-løgfrøðiligur lærdómur frá lestrartíðini

Týdningarmesta er vist ikki at missa seg sjálvan og mentan sín burtur. Føroyingar í Danmark fáa lætt kensluna av at vera á onkrum lægri menningarstigi og skulu tí prógva seg við at gerast danskari enn danir, samstundis sum teimum leingist heim; lívið gongur ikki upp tí so mong mótstríðandi ideal skulu realiserast í senn. Í Aberdeen fekk eg hinvegin fatur í eini campus-mentan, har tey flestu vistu, at tey bara vóru har eina tíð – øll skuldu aftur niðan í Hálandið, til Sri Lanka, Eritrea ella Føroya – og ongin talaði fullkomiliga almenna málið á staðnum, minst av øllum skotarnir í Aberdeen, hvørs ‘Scots’ er mangan er nærri norrønum málum enn ‘the Queen’s English’.

Campus á enskmæltum universitetum er eisini hugnaligari meiri mentað við pubbum og felagsskapum – teknaði meg sum lim í the Malt Whisky Society

8. Eitt gott ráð til løgfrøðilesandi

Sum Rasmus Effersøe yrkir: ofta í neyðum tó vinirnir tróta; hann ið vil framá hann gloymi tí ei: sjálvur sær slóðir at bróta!

Felagsverklóg – Føroyskur kollektivur arbeiðsrættur

Felagsverklóg er lærubók skrivað í føroyskum høpi. Bókin greinar mest týðandi ásetingar fyri kollektiva arbeiðsmarknaðin í Føroyum, og nertir eisini við søgu, mál og aðrar fortreytir fyri felags treytum í føroyskum arbeiðsrætti, sum hevur týdning fyri flestu løntakarar og flestu arbeiðsgevarar í Føroyum.

Bókin greinar, hvussu partarnir á arbeiðsmarknaðinum skipa sáttmála, hvussu vit tulka sáttmála, hvussu felagssáttmálar seta treytir fyri at leiða og løna, hvussu til ber at stríða um nýggjan ella broyttan sáttmála, hvørjir karmar eru um trætur um sáttmálar, umframt at nakað er tikið við av skjølum, serliga um nýggju skipanina við Fasta Gerðarrætti.

Tørvurin á lærubók í felagsverklóg er eyðsýndur. Sáttmálar, lógir, reglugerðir og aðrar ásetingar galda serliga fyri føroyska løgdømið; boð, umsóknir, avgerðir, úrskurðir og onnur venja eru egin; men kortini eru ástøði og hugtøk enn ikki nógv ment á skipaðan hátt út frá føroyskum dømum.

Bókin skiftir millum siðbundna frálæru og nærri frágreiðing í serligum skorum, umframt at leggja dent á umhugsan ið lesarin kann fara undir til tess at hvessa sær førleikar. Bókin hevur margutekst og mong leitorð ið lætta um lesnaðin og teingja saman fakorð og frágreiðing.

Høvundur starvast sum lektari á Fróðskaparsetrinum umframt at vera formaður í nevndini í Fasta Gerðarrætti, var formaður í nevndini ið evnaði til nýggju skipanina í rættartrætum og gjørdi fyrireikingar ið gjørdust grundarlag undir nýskipan av áhugatrætum.

Bókin kemur fyrst í fyribils útgávu ætlað fakfólki til hoyringar og sum frálærutilfar. Ætlandi kemur onnur økt útgáva eftir at bókin er umrødd og roynd í verki.

Bókin er umrødd á setursheimasíðuni

Bókin fæst frá Riti og Ráki

Bókin fæst eisini frá HNJs Bókhandli

 

Innlit og fólkaræði á breddan

Høvi var at siga fólki nakað um innlit á fyrilestrarfundi ið fakfeløg og ungmannafeløg skipaðu fyri. Hallbera West greiddi frá um fólkaræði, mín lutur var at tosa um innlit og heimildir í tunnilsmálinum.

Tiltakið er umrøtt á heimasíðu starvsmannafelagsins.

Tiltakið er eisini umrøtt á setursheimasíðuni.

Fyrilesturin mín æt Meðan vit bíða eftir innliti… – glærurnar fást her: Meðan vit bíða eftir innliti….

Soleiðis tók Dánjal Højgaard samanum fyrilestur mín:

Kári á Rógvi, doktari í løgfrøði helt fyrilestur um alment innlit og um týdningin av, at almenningurin fær innlit í grundalagið, tá ið landsins myndugleikar taka avgerðir.
Hann greiddi frá reglunum um alment innlit og segði, at alment innlit eru grundleggjandi fólkaræðilig rættindi. Innlit er fyrndargomul grundregla, og vanlig treyt fyri at reglur og lógir hava gildi er at tey eru almannakunngjørd.
Kári á Rógvi setti spurnartekn við um Innlendismálaráðið hevði heimild at nokta almenninginum innlit í sáttmálan millum landsstýrið og danska pensjónsfelagið. Hann eftirlýsti størri trúskap í fyrisitingini mótvegis opinleika og gjøgnumskygni og segði seg vóna, at umbøninar um innlit verða royndar hjá løgtingsins um boðsmanni.
Kári á Rógvi helt eisini, at løgtingsfólk áttu ikki latið set bunda niður av tagnarskyldu. Hann ráddi tingfólkunum til at taka av tilboðnum um at lesa sáttmálan, men síðani at endurgeva innihaldið av tingsins røðarapalli. Við hesum sipaði hann til, at tingfólk hava víðkað talufrælsi og kunnu ikki rættarsøkjast fyri tað, tey siga á tingsins røðarapalli, uttan við tingsins samtykki.

 

West-Nordic Constitutional Judicial Review út av nýggjum

DJØF gevur út dagførdu ritgerð mína

Vardi doktorsritgerð mína á Háskóla Íslands í 2009. Tá kom ritgerðin út í fyribils útgávu á forlagnum hjá universitetinum.
DJØF gevur út dagførda ritgerð hjá Kára á Rógvi

Síðani hevur DJØF, forlagið hjá donskum búskapar- og løgfrøðingum, vís bókini áhuga og hevur heitt á meg um at dagføra hana.

Fekk í 2012 stipendium at vitja gamla kleystrið San Cataldo á Amalfistrondini í Italia, og fór har undir at ritstjórna bókina av nýggjum. Seinasta árið er nógv granskingartíð farin til hesa verkætlan, sum nú hevur borið frukt.

Dagførda og endurskoðaða bókin er prentað og kann bíleggjast frá forlagnum. Bókin er 364 síður, og er perman prýdd við tekning eftir abban, Eyvind Dalsgaard.

DJØF (sí leinkið)

Á permumyndini síggjast nøkur gomul portur ið leiða tankarnar á tær forðingar og fortreytir í samband við grundlógarroynd, sum bókin viðgerð.

Bókin mennir háttalag at kanna fortreytir og eyðkenni fyri grundlógarroynd, hvussu dómstólar og aðrir óheftir trætustovnar taka støðu til, hvørt lægri lóg er í samsvari við hægri. Nógv venja verður umrødd og hugt verður at 100-tals úrskurðum úr mongum ymsum londum og løgdømum.

Síðani verður hetta háttalagið brúkt at kanna nærri grundlógarroynd og løgfrøðiligar grundgevingar í norðanlondum søguliga og nútíðarliga. Besta myndin av rættarstøðuni fæst við at fata lógtekst og venju sum part av somu heild.

Serligur dentur verður lagdur á at sýna, hvønn týdning samveldisstøður hava, har bókin vísir á bæði Europeiska Samveldi, men eisini Europeiska Mannrættindasáttmálan sum skipanir av samveldiskendum slagi, har tær hægru lógirnar viga tyngri í teimum óheftu dómstólunum – allarhægsturættunum í Luksemborg og Strassburg – og seta til viks ella broyta lógir samtyktar á tjóðartingi.

Víst verður á, at tær vesturnorrønu løgfrøðiútbúgvingarnar høvdu ikki fyrireikað fólk til, hvat fór at henda við at taka undir við ES og EMRS, at tinglógir fóru at verða mýktar og at teir altjóða sáttmálarnir fóru at fáa alsamt ment innihald, vaksa og broytast í tulking.

Men eisini við at hyggja at søguni, teimum elstu norsku, donsku og íslendsku dómunum, sæst hvussu dynamisk ella mennandi tulking hevur verið partur av norðurlendskari jura, uttan at fakliga umhvørvið hevur vilja givið tí stórvegis ans. Tulkingin av grundlógum á okkara leiðum hevur tó mangan, serliga um miðju 20. øld, verið avmarkandi og hevur burturforklára ásetingar í grundlóg og altjóða sáttmálum.

Rákið í løtuni gongur tó týðiliga ímóti størri denti á rættindi og meginreglur, sum vilja brýna ella enntá seta til viks tinglógir gjørdar óumhugsaðar ella kanska við vilja í stríð við samtyktar hægri meginreglur.

Forðingarnar fyri nøktandi ráðgeving, sum bókin vísir á, er hvussu løgfrøðingar mangan ikki vilja taka til sín nýggjar samtyktir ella ikki duga á at skyna lóg sum kemur fram í mennandi tulking.

Lóg,serliga grundlóg og rættindalóg, er broytilig; og bókin veitir innlit í, hvussu lóg skal grundlógarroynd best skal eygleiðast.

Sama háttalagið við denti á at eygleiða mennandi tulking av lóg í úrskurðum er brúkt í bókini um føroyskan arbeiðsrætt og verður væntandi týðandi táttur í granskingini frameftir.

http://www.djoef-forlag.dk/da/boeger/w/west-nordic-constitutional-judicial-review

Bókin er umrødd á setursheimasíðuni

Bókin fæst frá HNJ Bókhandli

Bókin fæst frá Amazon

Rit og rák selja eisini bókina

Setrið við í lærubók um póllóg

Norðurlandaráðið hevur nú givið út aðru útgávu av Polar Law Text Book.
Setrið við í lærubók um póllóg

Natalia Loukacheva hevur ritstjórnað. Hon er úr Russlandi men hevur starvast í Canada og á Akureyri í Íslandi. Á Akureyri skipaði hon fyri master í polar law og árligu ráðstevnuni og árbókini um póllóg.

Kári á Rógvi hevur undirvíst á nevndu útbúgving og lagt fram á ráðstevnu og árbók saman við Bárði Larsen.

Í nýggju útgávuni hevur Kári skrivað kapittul um føroyska stjórn og fyrisiting – Faroese Governance – við denti á løgsøgu, tilfeingislóg, rættarskipan, fyrisiting og stjórnarlóg.

Tankin við lærubókini er at geva lesandi høvi at gera samanberingar, hyggja at teimum ymsu londunum norðast á klótuni. Hugt verður eftir tvørgangandi evnum sum menning, verju, trygd á sjónum, veðurlagsbroytingum, undirgrund, lívfrøði og orku, umframt at serliga áhugaverdum økjum sum Føroyum, Samalondum, Nunavut og Grønlandi.

Lærubókin er at fáa til keyps í prentaðum líki, men kann eisini takast niður ókeypis av heimasíðu norðurlandaráðsins.

Samband

Kári á Rógvi

Kári og Bárður í The Yearbook of Polar Law

Háskólinn á Akureyri má metast sum tvíburðaháskúli okkara, liggur á Akureyri júst á stødd við Tórshavn, á Norðlandinum júst á stødd við Føroyar, við júst somu avbjóðingum sum fráflyting og kapping frá universitetunum ið fólk plaga at fara á fyri sunnan.
Kári og Bárður í The Yearbook of Polar Law

Tey á Akureyri hava í stórum stíli megnað at tikið við avbjóðingini, hava omanfyri 1600 lesandi, eru størsta einstaka arbeiðspláss á Norðlandinum og ímyndin av framburði og menning hjá vinnu, fyrisiting og ungdómi.

Akureyringar hava sum tey einastu í verðini útbúgving á masterstigi í lóg nevnda Polar Law. Granskingarparturin verður skipaður á árligari ráðstevnu ið er grundarlag undir árligu útgávuni The Yearbook of Polar Law. Bókin er nú komin á fjórða sinni við greinum frá ráðstevnuni í 2012. Knappliga 40 røður, greinar og ummæli, ið fylla knappar 400 síður var úrslitið av ráðstevnuni, sum í 2012 var hildin í Nuuk at staðfesta góða samstarvið millum háskúlanna á Akureyri og í Nuuk.

Kári á Rógvi helt eisini røðu á ráðstevnuni og teir Bárður Larsen lótu úr hondum grein ið nevnist “A Faroese Constitution? – Faroe Islands between Parliamentary Sovereignty and Sub-Sovereign Constitutionalism, between Statutory Positivism and Pragmatic Reasoning.”

Greinin viðger mótmæli frá summum donskum lógkønum móti føroyskari stjórnarskipan. Greinin sýnir, at stjórnarskipanir eru sera týðandi og vanligar fyri lond í samveldi, at hetta er norrøn hevd við fordømum sum Íslandi knýttum at Danmark og Noregi knýttum at Svøríki, at sera mong lond á lægri ríkisrættarstigi stigi enn fullveldi um allan heim hava stjórnarskipanir, umframt at hetta samsvarar við stjórnarrættarligt ástøði hjá fremstu nútíðar serfrøði, eisini við bæði klassiska og nýliga danska teori og sjálva heimastýrisskipanina.

Greinin setir fram ta fatan, at vandamálið er tann óhepna leitanin eftir vissum heimildum, eftir samtyktari og kunngjørdari lóg í §-formi, heldur enn at viðurkenna søgu og siðvenju sum lógkeldur. Stóri fyrimunurin við føroyskari stjórnarskipan er sum viti og vegleiðari fyri føroyskari stjórnarrættarligari sjálvsfatan og enn meira sum byrjan til størri stjórnarrættarligt medvit og tulking av ótøttu lóggávuni í ljósinum av væl orðaðum meginreglum ið fólkið sjálvt hevur samtykt.

Niðurstøðan er, at lógpositivisma og denturin á, at lóg skal vera í samsvar við grundleggjandi hugtøk og vera forútsigilig, er vorðin veruligur bági í øllum føroyskum lógar- og stjórnartættum. Serliga forða tykist vera tann friðarliga og stigvísa menningin av bæði ríkisrættarligum og innanhýsis stjórnarligum viðurskiftum ígjøgnum eitt dynamiskt broytiligt stjórnarrættarligt skjal við ásetingum um tjóðarfullveldi, innanhýsis mannagongdir eins og rættindi hjá einstaklingum og bólkum. Hetta er partur av størri vandamáli við lógpositivismu ið serliga í høpinum hjá smáum løgdømum forðar menning í lóg ígjøgnum kjak um kjarnuvirði og lógarstandardar og heldur kvalir okkum í veruleikafjarum nøgdum av alt ov smálutakendari lóggávu, sum rekur burtur alla hugsan bygda á vanligt vit og skil, stigvísa menning ígjøgnum almannakunngjørda venju, sókn eftir loysnum í siðvenju og felags virðum, eins og meginreglur fyri góða stjórn ið fólk kenna á sær.

Meira sæst á www.polarlaw.is

Eisini http://setur.fo/tidindi/kari-og-bardur-i-the-yearbook-of-polar-law/

 

 

Dansk rets udfyldende karakter på Færøerne – Grein í Ugeskrift for Retsvæsen – U.2013B.25

Vit Bárður Larsen á Fróðskaparsetrinum hava fingið grein almannakunngjørda í tíðarritinum Ugeskrift for Retsvæsen.

Greinin er stytt útgáva av heiðursriti, sum høvundarnir skrivaðu í sambandi við, at ríkisins hægstirættur fyri fyrstu ferð varð settur í Føroyum á heysti 2012.

  • Í greinini gjøgnumganga høvundarnir eina røð av úrskurðum og vísa á, hvussu almennar danskar meginreglur ávirka rættarstøðuna í Føroyum, eisini í sermálum. Høvundarnir vísa m.a. á, at hvussu týðandi er, at dómstólar eru rættarskapandi í landi sum Føroyum, har sokallaði lóggevarin er minni aktivur enn í so mongum øðrum londum.

Vit hyggja nærri at eini røð av úrskurðum, t.d.:

  • Útróðrardóminum frá 1959, tá ið útróðrarmenn í Klaksvík fingu viðhald í, at línufiskiskapur eisini varð útróður, og grundarlag tí ikki var fyri í avmarkandi tulking bert at geva smáum bátum ávísan studning. Dómurin vísti, hvussu lógir skulu umsitast eftir tí, sum skilafólk á økinum fáa burturúr eini lóg, ikki tí sum fyrisiting ella tingfólk hugsaðu, men ikki fingu fest á blað í lógteksti ella viðmerkingum.
  • Merkjamálinum frá 1986, tá ið Hægstirættur staðfesti, at lógin um danska fasta gerðarrætt ikki var galdandi longur, tí føroyingar høvdu takka nei til nýggju lógina um danska arbeiðsrættin. Høvundarnir taka undir við, at Hægstirættur setti viks eina høpisleysa lóg, hóast hon formliga enn stóð í lógbókini og av summum var hildin galdandi, tí hon ikki var sett úr gildi. Dómurin vísir á praktiskar loysnir uppá ógreiðu, tá ið málsøki fara frá at vera felagsmál til at gerast føroysk sermál.

Høvundarnir eru oftast samdir í úrslitunum, men kritisera grundgevingarnar. Til dømis komu fleiri lærdar greinar í donsk tíðarrit eftir dómin í merkjamálinum, har høvundar misfataðu stuttu grundgevingarnar. Torben Jensen hægstarættardómari skrivaði tá drúgva grein, ið greiddi frá dóminum, millum annað við at læna hugtøk úr øðrum rættarskipanum at greina úrskurðin.

Vit báðir halda, at slík útgreining eigur at verða partur av sjálvum dóminum, eins og kent er í Noregi, ES, Bretlandi, og enntá í europeiska mannarættindadómstólinum, sum eisini hevur síðsta orðið í málum um mannarættindi í Føroyum.

  • Vit vísa millum annað á dómin frá Eystara Landsrætti 1991 um samhugaverkfallið til frama fyri læknaskrivarar á sjúkrahúsunum. Hóast málsøkið var yvirtikið, høvdu hvørki partarnir á arbeiðsmarknaðinum ella Løgtingið ásett nakað um samhugaverkføll ella fráboðan av heimilaðum stríðsstigum. Partarnir vóru tí ósamdir bæði um nakað æt so í Føroyum, og um hvørjar treytirnar vóru fyri slíkum. Dómurin staðfesti samhugaverkfall sum part av føroyskari lóg – og var tí alment sigur fyri løntakarasíðuna – men kravdi eisini at boðað verður frá slíkum stríðsstigi í nóg góðari tíð – og var tí í júst hesum málinum sigur fyri arbeiðsgevarasíðuna.
  • Fyri danir var dómurin upplagdur, tí teir høvdu havt sama spurning frammi tíðliga í farnu øld, men hetta var fyrsti kendi dómur um spurningin í Føroyum. Av tí at dómurin ikki greiddi frá, hví og hvussu dómararnir ásettu lóg, har sum lóg vísti seg at mangla, gjørdist stór øsing og óvissa í Føroyum. Vit hava tí sæð eina røð av málum í Fasta Gerðarrætti um tættir av somu spurningum, serliga um fráboðanarform og fráboðanarfreist í samband við stríðsstig. Úrskurðurin var samanumtikið rættur, partarnir mugu taka fyrilit fyri trygd og triðjamanni og geva ávís skotbrá undan arbeiðssteðgi, men grundgevingin var ósannførandi og førdi við sær óneyðuga nógvar uppfylgjandi sakir.
  • Tann sakin er eisini gott dømi um, at mál ið fáa stóran týdning í Føroyum ikki verða almannakunngjørd, tí vit onki føroyskt dómsavn hava. Fyri mangar spurningar, serliga ‘detaljurnar í tulking’, er líka so týðandi at finna dómalóg sum at finna tinglóg, at kanna venju (praksis) sum at kanna lógtekst og viðmerkingar.

Samanumtikið vísa høvundar á, at dómstólarnir hava sera nógvar spurningar at avgreiða í lítlum løgdømi sum okkara, tí ríkisrættarstøðan, løgfrøðiliga leysir endar, tulkingarrúmd og óvirkni lóggevarans gera, at tørvur er á avklárandi og enntá beinleiðis rættarskapandi úrskurðum.

Greinin er úrslit av tí sera góða samstarvi, sum nú er at menna føroyska løgfrøði, har donsk universitet og danskir stovnar hava viðvirkað at stuðla undir undirvísing og gransking í føroyskari lóg.

 

Til ber at lesa greinina við at tekna hald á http://www.karnovgroup.dk/

Hjá lesandi á Fróðskaparsetrinum ber til á setursteldum at brúka leinkjuna http://www.thomsonreuters.dk/pls/onl/maflog.ip_login

 

Lærubók í Fyrisitingarlóg í øktari útgávu

Í fjør kom fyribilsútgáva í føroyskum fyrisitingarrætti til hoyringar. Bókin var væl móttikin og mestsum útseld.
Lærubók í Fyrisitingarlóg í øktari útgávu

Í ár er bókin komin í meiri fullførdari útgávu við fleiri nýggjum brotum. Bókin viðger evni sum sakliga fyrisiting, formliga fyrisiting, alment innlit og roynd av fyrisitingaravgerðum. Harumframt er dentur lagdur á almennar førleikar sum at finna lóg og á uppgávutøkni.

Fyrisitingarlóg er lærubók skrivað í føroyskum høpi. Bókin greinar mest týðandi ásetingar fyri fyrisiting í Føroyum og nertir eisini við søgu, mál og aðrar fortreytir fyri góðari fyrisiting.

Tørvurin á lærubók um fyrisitingarlóg er eyðsýndur. Lógir, kunngerðir og aðrar reglur eru á føroyskum; umsóknir, avgerðir og úrskurðir av mongum slagi eru á føroyskum; men kortini eru fakmál og hugtøk lítið ment á føroyskum og út frá føroyskum dømum.

Bókin skiftir ímillum siðbundna frálæru og djypri frágreiðing í serligum teigum, umframt at leggja dent á umhugsan og uppgávur, ið lesarin kann fara undir til tess at hvessa sær førleikar. Bókin hevur margutekst og leitorð, ið lætta um at teingja saman fakorð og frágreiðing.

Høvundar eru Bárður Larsen og Kári á Rógvi, ið báðir starvast við at byggja upp lógkunnleika á Fróðskaparsetri Føroya. Teir hava eisini drúgvar og ymiskligar royndir við lóg bæði teoretiskt og praktiskt.

Fyrisitingarlóg er fyrsta bókin í ætlaðari røð av lærubókum um føroyska Lóg. Í stoypiskeiðini er bók um føroyskan kollektivan arbeiðsrætt.

kelda: Fróðskaparsetrið

Eksternur lektari á KU

Talan er um endurnýggjan av fyribils skipan, hvareftir lesandi á KU kunnu fáa vegleiðing at skriva serritgerð um føroysk viðurskifti.

Setanin er endurnýggja og økt, so ætlandi verður enn meira gjørt við samstarvið komandi tíðina.

Fleiri føroyingar niðri hava biðið um at skriva spesiali, hava skrivað ella ætla at skriva specialekontrakt, har Kári verður vegleiðari.

Men harumframt er nú latið upp fyri undirvísing ella gransking í Kjøbinhavn í samstarvi millum stovnana.

Vit vóna eisini, at danir og onnur lesandi á KU fáa eyga á, at sera nógv er at skriva um í føroyska løgdøminum. Viðurskiftini eru meiri óskipaði her hjá okkum, og tað gevur nógvar spennandi akademiskar avbjóðingar.

Ætlandi verður føroyska master í lóg skipað frá heystinum 2013, og tá er gott samstarv ið ‘Alma Mater okkara’ KU avgerandi, eittnú at granskarar koma heim av KU at undirvísa í summum fakum.

kelda: Fróðskaparsetrið